Zülfiyyə Eldarqızı: “Düşünürəm ki, heç bir sənət adamı, aktyor, aktrisa, rejissor, dramaturq sağlam tənqiddən nə qaçar, nə də inciyər” Xəyalə Rais: “Bəzən teatrşünaslar tamaşalar haqqında resenziyalar yazır, burada tənqid olursa, bu, böyük narazılığa səbəb olur”
Hər yeni tamaşa yeni fikir və rəylərin, polemikaların, sənət söhbətlərinin ortaya çıxmasına səbəb olmalıdır. Məlumdur ki, bu gün Azərbaycan teatrşünasları bu məsələyə elə də maraq göstərmirlər. Teatrların səhnəsində tamaşaya qoyulan yeni dramaturji əsərlərin sayı çox olsa da, onların keyfiyyəti barədə teatr tənqidçiləri, teatrşünaslar hər hansı bir resenziya ilə çıxış etmirlər. Halbuki, hər tamaşa haqqında teatrşünas rəyinə böyük ehtiyac var.
Son illər teatrlarda həm müasir dramaturqların, həm də klassik dünya və Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərinə müraciət edilir. Hətta teatrlarların beynəlxalq əməkdaşlıq müstəvsində hazırladığı tamaşalar da az deyil. Yəni son illər xarici teatr rejissorlarının iştirakı ilə hazırlanan tamaşaların sayı da az deyil. Bu da həmin sahədə xeyli işlərin görüldüyünü deməyə əsas verir.
Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulan əsərlər haqqında teatrşünas rəylərinin olmaması nəinki ziyalıların, teatrsevərlərin, hətta sıravi tamaşaçıların da gözündən yayınmır. Yerli KİV-lərdə tamaşalar haqqında yalnız jurnalistlərin hazırladığı xəbərlər, qısa reportajlar yer alır. Bu yazılar da əsasən tərif notundadır. Bəzən, ara-sıra, teatrşünasların da yazıları gözə dəyir. Təəssüf ki, bu resenziyalarda da tərifdən başqa heç nə görmək olmur. Tənqidçilərdən soruşanda ki, nə üçün zəif tamaşa haqqında müsbət fikir bildirmisiniz? Cavab verirlər ki, onları tənqid edib həvəsdən salmaq istəmirik. Heç bu sözün yeridir? Sənət əsəri obyektiv təhlil edilməlidir ki, onun səviyyəsi müəyyən olunsun. Təəssüf ki, bu gün yeni səhnə əsərləri ilə bağlı təhlil və fikir mübadilələri arxa plana keçib.
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, aktrisa Zülfiyyə Eldarqızı da hesab edir ki, bu gün tamaşalar haqqında teatrşünas rəyinə çox az rast gəlinir: “Bu gün teatrşünasların teatr aləminə yaxşı mənada müdaxiləsinə böyük ehtiyac var. Mən çox istəyirəm ki, oynadığım rollar haqqında obyektiv fikirlər, rəylər olun. Təəssüf ki, bəzən görürsən ki, zəif bir tamaşa haqqında tərif dolu resenziyalar çap olundu, tirajlandı. Ancaq elə də olur ki, gözəl bir tamaşa, aktyor oyunu diqqətdən kənarda qalır. Yaşlı və orta nəsil tənqidçilər, teatrşünaslar öz sözlərini müəyyən qədər deyiblər, onlar yeri gələndə fikir bildirirlər. Çox arzu edərdim ki, gənc teatrşünasların səsini eşidək, onların tamaşalarla bağlı mövqeyini görək. Düşünürəm ki, heç bir sənət adamı, aktyor, aktrisa, rejissor, dramaturq sağlam tənqiddən nə qaçar, nə də inciyər. Çünki sağlam tənqid, ətraflı təhlil inkişafa xidmət edir. Biz ancaq təriflə məşğul olsaq, özümüzə aludə olarıq və əsl sənət yaddan çıxar. Gənc teatr tənqidçiləri bütün tamaşalara getməli və əsərləri, dramaturq, rejissor, aktyor, aktisa, rəssam və s. işini geniş təhlil etməlidirlər. Sağlam təhlil etmək qabiliyyəti olan gənc teatr tənqidçilərinin meydanda olması vacibdir. Çünki onlar sənətə yeni gözlə, yeni düşüncə ilə yanaşa bilərlər”.
Teatrşünas Xəyalə Rais bizimlə söhbətində bildirdi ki, hazırda teatrlarda səhnəyə qoyulan tamaşalara ekspert rəylərinin ifadə olunmaması müxtəlif səbəblərlə bağlıdır. O hesab edir ki, əvvəllər sənətlə şəxsi münasibətlər qarışdırılmırdı. Yəni sənət öz yerində, şəxsi münasibətlər də öz yerində idi. Onun sözlərinə görə, indi hansısa bir rejissorun tamaşasını tənqid etmək, aktyor, aktrisa oyununa tənqidi yanaşmaq böyük söz-söhbətə, intriqalara yol açar: “Çox ciddi məsələyə toxunmusunuz. Bu gün teatrlar haqqında, səhnəyə qoyulan tamaşalar barədə obyektiv fikir söyləmək olmur. Bunun da səbəbləri çoxdur. Birinci səbəb odur ki, bu gün çoxları özünü “dahi” sayır və başqalarının fikirləri ilə razılaşmaq istəmirlər. Bu, rejissorlarda, aktyor və aktrisalarda da var. Onlar elə bilirlər ki, dedikləri qanun olmalıdır. Ancaq belə deyil. Son illər qoyulan tamaşalar arasında həqiqətən də uğurlu olanları da, tamaşa xatirinə qoyulanlar da az deyil. Yaxşı tamaşaların da təhlilində obyektivlik yoxdur. Tənqidçilər ya tərif edirlər, ya da susurlar. Kiminsə tamaşasını tənqid etsən, burada şəxsi qərəz axtaracaq. Deyəcək ki, sən mənim tamaşamı paxıllıqdan tənqid etmisən, yaxud filankəsin sifarişi ilə mənim işimə kölgə salmaq məqsədi güdürsən. Bu faktdır. Obyektiv təhlilə rejissorlar, aktyor və aktrisalar psixoloji cəhətdən hazır olmalıdırlar. Bu vacibdir. Bir tamaşa haqqında obyektiv fikrin meydanda olması o tamaşanın gələcək uğuru deməkdir. Bir aktyora ki, deyəndə siz filan obrazın xarakterini tam olaraq aça bilmədiniz, sizin dublyorunuz daha yaxşı oynadı, başlayır səninlə düşmənçilik etməyə. Bizim teatrlar tənqidə, obyektiv münasibətə hələ açıq deyil”.
X.Rais qeyd etdi ki, Sovet dövründə Azərbaycan teatrı özünün ən yaddaqalan dövrünü yaşayıb və bu illərdə teatrın inkişafına teatrşünaslar, teatr tənqidçiləri böyük təkan veriblər: “Bu gün istənilən teatr tənqidçisi tamaşalara baxıb obyektiv resenziya yazmaqda çətinlik çəkir. Çünki onun resenziyasının özü böyük tənqidlə qarşılanar. Halbuki, Sovet dövründə teatr tənqidçilərinin nüfuzu, sözü, bir cümləsi belə rejissor, dramaturq, aktyor, aktrisa üçün qanun idi. O tənqidçilər əsərlərə sırf peşəkarlıq nöqteyi-nəzərindən yanaşır, əsərləri lazımi səviyyədə təhlil edirdilər. O illərdə tamaşa müəllifləri özləri istəyirdilər ki, tamaşa haqqında tənqidçi öz fikrini desin, yazsın. Teatr canlı sənətdir, istənilən vaxt yol verilən nöqsanları aradan qaldırmaq mümkündür. Bu kino deyil ki, çəkildikdən sonra dəyişmək olmur. Bizim bu gün peşəkar teatrşünaslarımız, tənqidçilərimiz var, amma onlar biliklərini nəzəriyyə şəklində tələbələrə öyrədirlər. Bəzən teatrşünaslar tamaşalar haqqında resenziyalar yazır, burada tənqid olursa, bu, böyük narazılığa səbəb olur”.
İradə SARIYEVA
