Tahir Şahbazov:”Təəssüf ki, müəyyən səbəblərdən biz xarici muzeylərdə işləyə bilmədik”
Azərbaycan mədəniyyətinin bənzərsiz sənət incilərinin sorağı bütün dünyaya yayılıb. Qədim sənətkarlıq mərkəzi və şəhər mədəniyyətinin intişar tapdığı İsmayıllı rayonun Basqal kəndində əsrlər əvvəl yaradılan sənətkarlıq nümunələri dünya muzeylərində özünəməxsus yer tutur. Xalqımızın tarixi-etnoqrafik yaddaşının formalaşmasında Basqal sənətkarlarının, ipəkçilərinin, kəlağayı istehsalçılarının, dulusçularının, miskərlərinin xüsusi əməyi var.
Basqal özü Azərbaycan etnoqrafiyasının ünvanlarından biri kimi hələ qədim və orta əsrlərdə, eləcə də sonrakı mərhələlərdə tacirlərin, səyyahların, bilik adamlarının gəliş-gediş, ticarət yeri olub.
Etnoqraflar Tofiq Babayev və Tahir Şahbazov Basqalın etnoqrafiq mədəniyyətini əks etdirən, dünya muzeylərini bəzəyən basqallı sənətkarların yaratdıqları sənət incilərinin araşdırlıb üzə çıxarılması ilə bağlı maraqlı tədqiqat işi ərsəyə gətiriblər. Sözügedən tədqiqat Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun qrant layihəsi çərçivəsində həyata keçirilib və onların həmmüəllifliyi ilə nəşr olunab “Basqal” tarixi-etnoqrafik tədqiqatın təqdimatı keçirilib.
Basqalla bağlı tədqiqatın həmmüəllifi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, tanınan etnoqraf Tahir Şahbazov bizimlə söhbətində tədqiqat işinin ərsəyə gəlməsi zərurətini belə izah edir: “Bu tədqiqata başlamağımız tam təsadüfi oldu. Turist kimi Basqala getmişdik. Oradakı kəlağayı sexini gördük, çox xoşumuza gəldi. Bir etnoqraf kimi qəsəbənin küçələrini gördük. Bu bizə orta əsr şəhər mədəniyyətini xatırlatdı. Çünki daş döşənmiş küçələr, bir-birinin üstündə yerləşən evlər kənardan baxanda adama bir amfiteatrı xatırladır. Orada olarkən bizə məlumat verdilər ki, Basqalda 20-dən artıq tarixi abidə var. Kişik bir qəsəbədə bu qədər tarixi abidənin olması, eləcə də yaşı 600-dən çox olan çinar ağacı bizi çox təəccübləndirdi. Eyni zamanda da burada 10-dan artıq 17-18-ci əsrə aid tarixi bulaqlar var, sakinlər bu gün də o bulaqlardan istifadə edirlər. Ancaq hələ də heç kəs o bulaqların neçə tikilməsi sirrini bilmir. Bura həm də turizm üçün çox əlverişli bir məkandır. Bütün bunları gördükdən sonra belə qərara gəldik ki, Basqalla bağlı bir layihə təqdim edək. Bu həm turizm, həm tarixilik baxımından bizi çox cəlb etdi. Basqallılar heç vaxt əkinçiliklə, maldarlıqla, bağçılıqla məşğul olmayıblar. Burada əsrlər boyu şəhər mühiti olub. Əhali ancaq sənətkarlıqla və ticarətlə məşğul olublar. Basqalda elə bir ev olmayıb ki, onun birinci mərtəbəsi kəlağayı, ipək karxanası olmasın. Bütün bu kimi məlumatlar bizi Basqalın üzərində dayanmağa vadar etdi”.
Dünya muzeylərində yaşayan, qorunan Basqal inciləri barədə araşdırmalara gəlincə, T.Şahbazov bildirdi ki, müəyyən çətinliklərə görə tədqiqat işi ilə bağlı xarici ölkə muzeylərinə gedib araşdırma apara bilməyiblər. Basqal eksponatları haqqında yazarkən əsasən tarixi mənbələrə, sənədlərə istinad ediblər: “Təəssüf ki, müəyyən səbəblərdən biz xarici muzeylərdə işləyə bilmədik. Yəni biz xarici muzeylərdə tədqiqat aparmamışıq, o məlumatları mənbələrə istinadən vermişik. Yəni 18-19-cu əsrin arxiv sənədlərində, tarixi qaynaqlarda olan məlumatlar əsasında bu tədqiqatı ortaya qoymuşuq. Məlum oldu ki, Venesiya, Fransa, Hindistan, Türkiyə və s. ölkələrin muzeylərində Basqal inciləri var. Deyim ki, vaxtilə Basqalın Venesiya, Hindistanla sıx ticarət əlaqələri olub. Hətta boyaqçılar boyaq üçün lazım olan boyaqları Hindistandan alıb gətiriblər. Tiflisdə basqallıların ipək karxanaları fəaliyyət göstərib. Türkiyənin Bursa şəhəri ilə Basqal arasında sıx əlaqələr mövcud imiş. Bilirsiniz ki, Bursa orta əsrlərin ən iri ipəkçilik mərkəzlərindən biri olub. Eyni zamanda da Basqalın Rusiyanın İvanova şəhəri, Nijni-Novqorod yarmarkası ilə də sıx əlaqələri varmış. Xarici muzeylərdə qorunan eksponatların sayına gəlincə, tam dəqiqləşdirə bilmədik. Onu deyə bilərəm ki, bu eksponatların sayı çoxdur”.
Bu tədqiqat işi layihəsinin Elmin İnkişafı Fondu tərəfindən maliyyələşdiyini deyən T.Şahbazov bildirdi ki, Basqal qədim bir şəhər olmasına baxmayaraq, hələ orada arxeoloji tədqiqat işi aparılmayıb: “Azərbaycanda bir neçə qəsəbə var ki, onlar çox unikaldır və tarixilik baxımından heç də tarixi şəhərlərimizdən geri qalmırlar. Basqal da elə qəsəbələrdəndir. Basqalın yenidən tam olaraq öyrənilməsinə ehtiyac var. Təəssüflər olsun ki, belə unikal bir qəsəbədə hələ arxeoloji qazıntı işləri aparılmayıb. Yəni Basqalın tarixini öyrənmək üçün orada ilk növbədə arxeoloji qazıntı işlərinin həyata keçirilməsi lazımdır. Kitabımızın təqdimatı zamanı Akademiyanın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktoru Maisə Rəhimova bildirdi ki, mütləq gələn il Basqala arxeoloji ekspedisiya göndəriləcək. Bu çox vacib işdir”.
Bu gün basqallıların dədə-baba sənətləri ilə məşğul olub-olmadığına gəlincə, T.Şahbazov bildirdi ki, onlar sənətkarlığa elə də maraq göstərmirlər : “Demək olar ki, orada hazırda sənətkarlıq yox dərəcəsindədir”.
O qeyd etdi ki, qəsəbə ərazisində kəlağayı sexi açılıb və bu sexin məqsədi kəlağayı sənətini Basqalda yenidən inkişaf etdirməkdir. Bu sexdə kəlağayının qədim ənənəvi üsulla hazırlandığını vurğulan T.Şahbazov hesab edir ki, Basqalda qədim sənət növləri yenidən inkişaf etdirilməlidir.
Məlumat üçün qeyd edək ki, Basqal 1989-cu ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Dövlət Tarix və Mədəniyyət Qoruğu elan edilib. Basqal özünün plan-məkan quruluşu, memarlıq xüsusiyyətləri, tarixi abidələri, sənətkarlıq ənənələri ilə orta əsrlər şəhər mədəniyyətinin elementlərini günümüzə qədər çatdıran unikal yaşayış məskənlərimizdən biridir. Faktdır ki, Basqal tarixən ipək məmulatı istehsalı, xüsusilə də kəlağayıçılıq sənəti ilə daha çox tanınıb. Basqallı ustaların nəfis şəkildə hazırladıqları kəlağayılara hələ uzaq keçmişdə Şərq və Avropa ölkələrində böyük maraq olub və bu nadir sənət inciləri Azərbaycanın iqtisadi və ticarət əlaqələrində mühüm rol oynayıb. Onlar zaman-zaman müxtəlif beynəlxalq sərgilərin mükafatçısı olmuş və bu günə qədər dünyanın ən məşhur muzeylərinin dəyərli eksponatları kimi çıxış etməkdədir. Təsadüfi deyil ki, Basqal kəlağayısının simasında Azərbaycan kəlağayısı 2014-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
İradə SARIYEVA
