Aydın Kazımzadə: “Elmi-kütləvi janrda filmlər çəkmək lazımdır” Yusif Şeyxov: “Nazirliyin xətti ilə sonuncu elmi-kütləvi film keçən əsrin 80-ci illərinin ortalarında çəkilib” Zülfiyyə Eldarqızı: “Elmimizin yeni nailiyyətləri elmi-kütləvi kinoda ifadə olunmalıdır” Təranə Əlizadə: “Elmi-kütləvi kino janrı Sovet dövründə daha maraqlı və populyar idi” Aysel İbrahimova: “Yeni formatdan istifadə edib daha məzmunlu filmlər çəkmək tam mümkündür”
İnsanların alt şüuruna, daxili dünyasına ədəbiyyatdan, teatrdan, təsviri incəsənətdən, musiqidən də daha tez, dinamik formada kino təsir edə bilir. Kinonun gücü insanlara təsir etməyindədir. Kino ancaq bədii janrı ifadə etmir, onun ən müxtəlif qolları var. Bu qolların da hər biri əhəmiyyətlidir, vacibdir.
Sovet ideologiyası xalqımızın tarixinə, milli maraqlarına zərbələr vursa da, bu illərdə kino sahəsinin inkişafında yaddaqalan işlər görüldü. Milli kinematoqraflar yetişdi. Çox maraqlıdır ki, bu illərdə sosial həyatla, müxtəlif sahələrlə, elmin ayrı-ayrı qolları ilə bağlı sənədli və elmi-kütləvi filmlər çəkilməyə başladı. Bu filmlərin sözsüz ki, cəmiyyət üçün əhəmiyyəti böyük idi. Bir növ, maarifçilik xarakteri daşıyan elmi-kütləvi kino ayrı-ayrı sferalara aid yenilikləri canlandırırdı.
Elm və texnikanın nailiyyətləri ilə geniş tamaşaçı kütləsini aydın və sadə bir dillə tanış edən elmi-kütləvi kino janrı olduqca maraqlıdır. Sənədli və bədii ifadə vasitələrinin vəhdətindən yaranan elmi-kütləvi filmlər vaxtilə dövlət xətti ilə ərsəyə gəlirdi.
“Sovet dövründə elmi-kütləvi kino sahəsinə çox böyük yer verilirdi”
Əməkdar incəsənət xadimi, tanınmış kinoşünas Aydın Kazımzadə bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycan kinosu yarananda ilk dəfə xronikal kinosüjetlər çəkilib, ötən illər ərzində kino sənətinin sənədli və elmi-kütləvi kino növü xeyli inkişaf edib, tamaşaçılar arasında həmişə populyar olub: “Sovet dövründə elmi-kütləvi kino sahəsinə çox böyük yer verilirdi. Elm sahəsində olan yeniliklər, yaxud digər sahələrlə bağlı maarifçilik mövqeyində çəkilən bu filmlər maraq doğururdu. Ümumiyyətlə, elmi-kütləvi filmlərin xarakteri maarifçilikdir. Sovet illərində idman həyatı ilə bağlı, rəssamlıqla, ədəbiyyatla, sosial həyatla, fabrik və zavodlarla əlaqədar bu cür filmlər çəkilirdi. Bu gün, bildiyim qədər, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin xətti ilə elmi-kütləvi filmlər çəkilmir. Hazırda da elmi-kütləvi janrda filmlər çəkmək lazımdır. Çünki bu gün mövzu da çoxdur, nailiyyətlərimiz də az deyil. Milli bayramlarımızla, eləcə də turizmlə, elmlə bağlı maraqlı elmi-kütləvi filmlər çəkmək mümükündür”.
Kinoşünas hesab edir ki, bu janrda çəkilən filmlərin cəmiyyətə, tamaşaçıya faydası var. O qeyd edir ki, gənc kinematoqrafları bu sahəyə cəlb etmək mümkündür.
“Artıq bu işi televiziyalar həyata keçirir”
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin kino yaradıcılığı və filmlərin təbliği sektorunun müdiri Yusif Şeyxov isə “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, uzun illərdir nazirliyin xətti ilə elmi-kütləvi janrda filmlər çəkilmir: “Nazirliyin xətti ilə sonuncu elmi-kütləvi film keçən əsrin 80-ci illərinin ortalarında çəkilib. Filmin adı təxminən belə idi. “Yer kürəsinin kosmosla qarşılıqlı əlaqəsi”. O illərdə Bakıda Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzi fəaliyyət göstərirdi. Burada SSRİ-nin kosmosa göndərdiyi peyklərin müxtəlif qurğuları hazırlanırdı. Sonuncu elmi-kütləvi film bu olub”.
Y.Şeyxov qeyd etdi ki, elmi-kütləvi janr elmin və digər sahələrin təbliği ilə bağlı olduğu üçün, maraqlı janrdır. Onun sözlərinə görə, artıq elmi-kütləvi kino janrı televiziyanın yaradıcılıq sahəsinə aiddir: “Son illər elmi-kütləvi kino televiziya janrına çevrilib. Bu da təsadüfi deyil. Yeni elmi ideyalar, nailiyyətlər kino vasitəsilə təbliğ edilir. Artıq bu işi televiziyalar həyata keçirir. Keçən əsrin 90-cı illərində fəaliyyət göstərən “Azərvideo” yayım tərəfindən də kütləvi filmlər çəkilməmişdi. Elə o vaxtdan bu vaxta qədər elmi-kütləvi film janrı televiziya sahəsidir”.
“Heç kinematoqrafda bu janr haqqında danışan, film çəkən yoxdur”
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Zülfiyyə Eldarqızı isə hesab edir ki, bu janra həm televiziyalar, həm də özəl prodakşnlar böyük diqqət göstərməlidirlər. Müasir Azərbaycanda elmin müxtəlif sahələrinin inkişaf etdiyini deyən Z.Eldarqızı bildirir ki, hazırda elmi-kütləvi filmlərin yaranması üçün daha münbit şərait var: “Elmi-kütləvi filmlər mövzusunun gündəmə gətirilməsi olduqca müsbət bir haldır. Demək olar ki, bu janr uzun illərdir unudulub. Heç kinematoqrafda bu janr haqqında danışan, film çəkən yoxdur. İndi televiziyalar bu sahədə nə isə etmək istəyirlər. Bəzi televiziyaların çəkdiyi elmi-kütləvi filmlərə baxmışam. Deyim ki, televiziya televiziyadır, kino isə kinodur. Elmi-kütləvi kinonu dirçəltmək lazımdır. Bəzən deyirlər ki, bu janr Sovet dövründən qalıb, məqsədi sovet elmini təbliğ etmək idi. O illərdə bu filmlər bir informasiya mənbəyi idi. Elmin nailiyyətlərini, alimlərimizin ixtiralarını, elmin sənayedə tətbiqini təbliğ edirdi. Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlətdir. Elmimiz yeni strategiya əsasında inkişaf edir, elmin inkişafı ilə bağlı müasir konsepsiyalar mövcuddur. Elmimizin yeni nailiyyətləri elmi-kütləvi kinoda ifadə olunmalıdır. Məncə, rejissorlar bu işə maraq göstərsə yaxşı olar. Sosial-mənəvi həyatın elə tərəfləri var ki, onların elmi izahı yeni tapılıb. Bunları da elmi-kütləvi kinoya gətirmək olar. Müasir texnologiyanın inkişafı ilə bağlı təzə tendensiyalar mövcuddur. Nə üçün onlar təbliğ edilməsin? Bu gün cəmiyyətimizin müxtəlif sahələrlə bağlı sağlam maariflənməsinə ehtiyac var. Televiziyalar, özəl prodakşnlar gözləyirlər ki, hansısa bir ödənişli reklam layihələri olsun, onu çəskinlər. Amma bu işdə şəxsi təşəbbüslər olmalıdır”.
Z.Eldarqızı hesab edir ki, bu gün elmin, mədəniyyətin, səhiyyənin, dinin elmi cəhətdən yeniliklərini filmlərə çevirmək böyük maarifçilik işi olardı.
“Ola bilsin kimlərsə onun bir janr kimi dirçəlməsini…”
Sənətşünas Təranə Əlizadə isə həmkarlarından fərqli düşünür. O hesab edir ki, bu gün elmi-kütləvi filmlərin çəkilməsinə elə də güclü ehtiyac yoxdur: “Elmi-kütləvi kino janrı Sovet dövründə daha maraqlı və populyar idi. Bunun da əsas səbəblərindən biri o idi ki, bu janr özündə böyük informasiya yükü daşıyırdı. O vaxt indiki kimi informasiya bolluğu yox idi və elmə, elmin sənayedə tətbiqinə ictimaiyyət yaxından bələd ola bilmirdi. Ona görə də bu janrda filmlər çəkilir və onun kütləvi nümayişi həyata keçirilirdi. Elmi-kütləvi filmlər insanların informasiya aldığı ünvanlardan biri idi. Sovet illərində bu janrın tələblərinə uyğun gələn filmlər çox çəkilib. Bu gün informasiya azadlığında, internet əsrində yaşayırıq. İnsanlar hansı mövzu ilə bağlı məlumat almaq istəyirlərsə, internet onların dərhal köməyinə yetir. Elmin, demək olar ki, bütün sahələri ilə bağlı internet məkanında geniş informasiya var. Bu halda, elmi-kütləvi filmə kim baxacaq ki? Ola bilsin ki, kimlərsə onun bir janr kimi dirçəlməsini, inkişafını istəyir, onda bu işə rejissorlar maraq göstərməlidirlər. Sizə bir söz də deyim ki, bu gün Azərbaycanda müəyyən peşəkarları çıxmaq şərti ilə, güclü ssenaristlər yoxdur. Güclü ssenaristlər olsalar, onlar elmi-kütləvi janrda çox maraqlı film ssenariləri yaza bilərlər ki, tamaşaçı üçün cəlbedici olsun”.
“Elmi-kütləvi kino janrı inkişaf etdirilməlidir”
Kinoşünas Aysel İbrahimovanın fikrincə isə Kinematoqrafiya haqqında yeni qanunda kinonun yaradıcılıq istiqamətlərindən biri kimi elmi-kütləvi kinonun inkişaf etdirilməsi məsələsi də əksini tapır: “Elmi-kütləvi kino janrı inkişaf etdirilməlidir. Vaxtilə kütləvi kino, kütləvi ədəbiyyat janrlarının işi oxucuları, tamaşaçıları maarifləndirmək idi. Bu gün də sözügedən sahələr dirçəldilməlidir. Biz maarifçilik işini, elmin təbliğini internetin öhdəsinə buraxmamalıyıq. Bunun nəticəsi yaxşı olmaz. Kinonun elmi-kütləvi janrı ona görə dirçəlməlidir ki, buna ehtiyac var. Elə birinci internetin, sosial şəbəkələrin funksiyası, xeyirli və zərərli tərəfləri haqqında maraqlı film çəkmək olar. Bilirsiniz ki, Sovet dövründə tamam başqa tələblər vardı. Nə gizlədək, o dövrdə ssenaristlər də, rejissorlar da savadlı idilər. Hətta bu işə elm adamları da cəlb edilirdi ki, mükəmməl ssenari yaransın. Ancaq indi rejissorların da, ssenaristlərin də çoxu savadsızdır, savadsız olduqları üçün də mücərrəd nələrsə çəkməyə can atırlar. Mücərrədlik isə sənəti irəli aparmır. Düşünürəm ki, yeni nəsil kinorejissorlar və ssenaristlərin müəyyən bir qismini bu sahədə ixtisaslaşdırmaq lazımdır. Elmi bilən ssenaristlər bu sahədə işlər görə bilərlər. İnternet bizə heç də həmişə doğru informasiya vermir. Amma sənədlər, faktlar əsasında çəkilən kino daha mükəmməl, səhih, obyektiv informasiya ötürmək gücündədir. Hazırda Rusiyada bu janrın inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Kino şirkətləri bu janrda filmlər çəkib televiziyalara satırlar. Bizdə bu gün elmi-kütləvi janrda televiziyalar işləyir. O işlər də çox vaxt kino təsiri yaratmır, elə bilirsən ki, proqrama baxırsan. Kino və televiziya vizual sahə olsalar da, fərqli cəhətləri də çoxdur. Kino elmdən qaçmamalıdır, əksinə, elmə daha yaxın olmalıdır ki, dövlətə, xalqa fayda versin. Demirəm ki, elmi-kütləvi fimlər Sovet dövrü tərzindəki kimi çəkilsin. Yeni formatdan istifadə edib daha məzmunlu filmlər çəkmək tam mümkündür. Deyim ki, bu sahədə təcrübə də var. Sadəcə, o təcrübəni daha da təkmilləşdirib istehsalata cəlb etmək lazımdır”.
İradə SARIYEVA
