Kənan Hacı: “Deyərdim ki, Şərif Ağayarın, Qan Turalının, Mirmehdi Ağaoğlunun, Elçin Hüseynbəylinin roman və hekayələrində xeyli kino materialı var” Zülfiyyə Eldarqızı: “Yeni kinonun tələblərinə uyğun bədii əsərlər yazılmalıdır ki, ondan kino materialı kimi istifadə edilsin” Asiman Novruzova: “Kinorejissorlar müasir ədəbiyyatı oxumaq istəmirlər” Tural Cəfərov: “Mən gerçək mənada belə hesab edirəm ki, kino və ədəbiyyat arasında əməkdaşlığa ehtiyac var”
Azərbaycan kinosunda mövzu rəngarəngliyinin olmaması, rejissor və ssenari müəlliflərinin məhdud mövzu ətrafında manevr etməsi faktdır. Sirr deyil ki, son zamanlar yaradılan ekran əsərlərinin mövzuları bir-birinə oxşayır, süjetlər sanki bir-birini təkrar edir. Bu fikri əsasən axır illər yaranan seriallara və filmlərə aid etmək olar. Bəzi rejissorlar belə bir fikir irəli sürürlər ki, Azərbaycanda maraqlı kinossenarilərin yaranmaması müasir ədəbiyyatın inkişafının zəif olması ilə əlaqədardır. Bu iddiada olanlar hesab edirlər ki, ədəbiyyat lazımi səviyyədə inkişaf etsə, kinoya yeni-yeni mövzular verər. Demək, ədəbiyyatın inkişafı ləng gedir ki, bu sahədə zəiflik müşahidə edilir.
Tanınmış rejissor Cavid Təvəkkül də öz “Facebook” hesabında qeyd edib ki, Azərbaycanda bu gün keyfiyyətli kinonun olmaması səbəblərindən biri müasir ədəbiyyatın olmamasıdır. Son zamanlar rejissorların bir çoxu, bir qayda olaraq, ədəbiyyatın olmamasından giley edirlər.
Doğrudanmı müasir kinonun keyfiyyətinin aşağı olması səbəbinin arxasında çağdaş ədəbiyyatın
inkişafdan qalması dayanır?
Yazıçı-publisist Kənan Hacı hesab edir ki, kifayət qədər maraqlı əsərlər var və sadəcə, rejissorlar müasir yazarların əsərlərini oxumurlar: “Məncə, rejissorlar son dövrdə yaranan ədəbiyyatı oxumurlar. Deyərdim ki, Şərif Ağayarın, Qan Turalının, Mirmehdi Ağaoğlunun, Elçin Hüseynbəylinin roman və hekayələrində xeyli kino materialı var. Rejissorlar arasında müasir ədəbiyyatı oxuyanlar da var, onlarla yanaşı oxumayanlar da. Bildirim ki, yaxşı nəsr əsərləri də yaranır”.
K.Hacı rejissorların bir fikri ilə razılaşır ki, müasir dövrün tələblərinə və neorealizm janrına uyğun yeni əsərlər yaranmaqda davam etməlidir: “Bəli, çoxlu əsər yazılmalıdır. Razıyam. Problemlərin çoxu bir-birinə bağlıdır. Yazıçıların əksəriyyəti potensialını realizə etməklə bağlı çox ciddi problemlər yaşayırlar. Bu da təsir edir və ən ciddi problem də budur. Problem ondadır ki, yazıçının kitabları satılmır, ölkədə kitab bazarı yoxdur. Enerjisini saytlara, qəzetlərə yazılar yazıb qonorar almağa sərf edir. Çünki ədəbiyyat gəlir gətirmir. Yazıçı əsər yazması üçün bütün qayğılardan azad olmalıdır. Yaşam uğrunda mübarizə aparan yazıçı enerjini çörək puluna sərf edir. Bu problemdən danışıram”.
Bununla belə, K,Hacı hesab edir ki, müasir ədəbiyyat nümunələri arasında elə əsərlər var ki, onların süjeti əsasında daha maraqlı filmlər çəkmək olar.
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Zülfiyyə Eldarqızı bizimlə söhbətində bildirdi ki, kino sənətinə bələd olan bir sənət adamı kimi rejissorların fikri ilə razılaşır. Z.Eldarqızı hesab edir ki, müasir Azərbaycan kinosunda yaşanan mövzu qıtlığının səbəblərindən biri ədəbiyyatın kino ilə ayaqlaşmamasıdır. Müsahibimizin sözlərinə görə, bütün dövrlərdə kinonun mövzularının bir qismi dövri ədəbiyyatla bağlı olub: “Müasir Azərbaycan kinosunda mövzu rəngarəngliyinin olmaması mütəxəssisləri həqiqətən də düşündürməlidir. Bəzən deyirlər ki, cəmiyyətdə nə var, kinoda da o əks olunur. Həmçinin deyirlər ki, güclü ədəbiyyat olsaydı, güclü ssenari ortaya çıxardı. Razılaşaq ki, bu gün yaddaqalan ədəbiyyat nümunələrinin azlıq təşkil etməsi faktdır. Hamı deyir maraqlı əsər yazıram, amma kitabı alıb oxuyursan, yeni heç nə görmürsən. Yeni kinonun tələblərinə uyğun bədii əsərlər yazılmalıdır ki, ondan kino materialı kimi istifadə edilsin. Əvəllər olduqca maraqlı, rəngarəng mövzularda yazan kinodramaturqlar vardı. Onlar, sadəcə, kinodramaturq deyildi, həm də yazıçı idilər. Görün onların əsərləri əsasında necə gözəl filmlər yaranıb. “Dəli Kür”, “Böyük dayaq”, “Axırıncı aşırım”, “Qanun naminə”, “Uzaq sahillərdə” və digər filmlər yazıçıların romanları əsasında çəkilib. Ona görə də çox güclü filmlərdir. Ümumiyyətlə, yazıçılar yazarkən kinonun da tələblərini nəzərə almalıdırlar. Kino üçün yazmaq çətin olsa da, buna ən azından cəhdlər edilməlidir. Elə mövzular var ki, ədəbiyyatda əks olunanda daha maraqlı olur. Bu gün ola bilsin hansısa yazıçı kinonun tələblərinə uyğun əsərlər yazır, amma o əsərlər üzə çıxmır. Belə əsərlər varsa, onları rejissorlara, kinoprodüsserlərə təqdim etmək olar. Anar müəllim çox gözəl yazıçıdır, eyni zamanda gözəl kinossenariləri var. Natiq Rəsulzadə də həmçinin. Sözümün canı odur ki, gənc yazarları da bu işə cəlb etmək lazımdır. İlqar Fəhminin çox gözəl ssenariləri var. Ümumiyyətlə, kinodramaturgiya kurslarına yazarlar cəlb edilsə, ortada nəticə olar”.
Kinoşünas Asiman Novruzovanın sözlərinə görə isə kinonun yaradıcılıq baxımından inkişafdan qalmasının səbəbi yalnız ədəbiyyatla bağlı deyil. O hesab edir ki, kinonun texniki təchizat tərəfi həll edilsə də, yaradıcılıq nöqteyi-nəzərindən axsaması həm də kinorejissorların günahıdır: “Kinorejissorlar, ümumiyyətlə, müasir ədəbiyyatı oxumaq istəmirlər. Onların bəziləri müasir dünya ədəbiyyatının havası ilə yaşayır və hesab edirlər ki, bizdə o səviyyəli əsər yaranmırsa, demək, ədəbiyyat yoxdur. Deyim ki, Avropanın, Amerikanın, Rusiyanın, Türkiyənin, İranın və digər dövlətlərin öz ədəbiyyatı var və o ədəbiyyat cəmiyyətə uyğun formalaşır. Bu gün ədəbiyyat, kino standartları deyəndə ən çox kino sənayesi qədim olan ölkələrin standartları götürülür. Bu öz yerində. Ədəbiyyat ilk olaraq milli olmalıdır. Özündə milliliyi, yerli problemləri, cəmiyyətin ağrı-acılarını ifadə etməyən ədəbiyyat bəşəri ola bilməz. Qayıdaq kinoya. Ədəbiyyat inkişaf edir, kinorejissorların, demək olar ki, 95 faizi bu ədəbiyyat nümunələrini, yeni əsərləri oxumurlar. Görəsən onların əksəriyyəti sonuncu dəfə nə vaxt bir bədii jurnal vərəqləyib, nə vaxt kitab mağazasına gedib? Soruşsanız deyəcəklər ki, vaxtımız yoxdur. Bu gün kinoda çox rejissorlar öz ətrafında olan yazarları önə çəkirlər ki, onların əsərlərini kinoya gətirsinlər. O da çox vaxt effekt vermir. Kinoya çəkilən əsərin bədii keyfiyyəti, tutumu sanballı olmalıdır. Bugünkü ədəbiyyat elə maraqlı mövzulara toxunur ki, onu kinoya gətirməyə sadəcə həvəs istəyir. Təbii, müasir ədəbiyyat kinoya bağlı olmalıdır. Amma kinonun inkişaf etməməsinin bir səbəbi kimi ədəbiyyatın olmasını göstərmək yersizdir. Ədəbiyyat var, sadəcə, onun əsasında ssenari yazıb film çəkən yoxdur”.
Yazıçı Tural Cəfərovun (Qan Turalı) mövzu ilə bağlı bildirdiyinə görə, hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, sənətin 7 növü var və bu 7 növün hamısı paralel şəkildə inkişaf etməlidir: “Sənətin 7 növü var və 7 növə aid olan teatr da, musiqi də, təsviri incəsənət də, ədəbiyyat da, sənətin ən gənc növü olan kino da paralel şəkildə inkişaf etməlidir. Əgər biz böyük kino ölkələrinə fikir versək görərik ki, onlarda sənətin digər növləri də çox güclü şəkildə inkişaf edib. Məsələn, Avropa ölkələrinə, yaxud Amerikaya baxsaq, bu mənzərəni müşahidə edə bilərik. Mən Cavid Təvəkkülün fikrini doğru qiymətləndirirəm. O çox yaxşı rejissordur, mənim də dostumdur. Yaxşı bilirəm ki, Cavid Azərbaycan və dünya ədəbiyyatını oxuyub mütaliə etmiş və içindən keçirmiş bir adamdır. Əlbəttə, problemlərdən biri onun irəli sürdüyü haldır. Bəli, ədəbiyyatın vəziyyəti kinonun inkişafını ləngidir. Əslində, ən yaxşı Azərbaycan kinolarını adbaad yazsaq görərik ki, onlar ya Azərbaycan yazıçılarının əsərlərinin ekran variantıdır, ya da yazıçıların yazdığı ssenarilər əsasında çəkilib. “Bizim Cəbiş müəllim” filminin ssenarisi Maqsud İbrahimbəyova aiddir. “Yeddi oğul istərəm” Yusif Səmədoğlunun ssenarisi əsasında çəkilib. “Nəsimi” filmi İsa Hüseynovun əsəri əsasında ekranlaşdırılıb və s. Bu mənada kino və ədəbiyyat arasındakı əməkdaşlığı qeyd etmək lazımdır. Bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan gənc ölkədir. 1894-cü ildə Cəlil Məmmədquluzadə “Danabaş kəndinin əhvalatları”nı yazandan bir il sonra Fransada kinonu kəşf etdilər. Onların kino kəşfi ilə bizim nəsr kəşfimiz eyni dövrə düşür və mənə elə gəlir ki, bu fakt kinonun və ədəbiyyatın inkişafı üçün çox gözəl bir istiqamətdir. Keçən əsrin 30-cu illərində Azərbaycanda ilk filmlər çəkiləndə onların çoxunun ssenarisini Cəfər Cabbarlı yazırdı. Təsadüfi deyil ki, “Azərbaycanfilm” Kinostudiyası Cəfər Cabbarlının-yazıçının, dramaturqun adını daşıyır. Mən gerçək mənada belə hesab edirəm ki, kino və ədəbiyyat arasında əməkdaşlığa ehtiyac var. Hiss edirəm Kinostudiyanın rəhbəri Müşfiq Hətəmov da bu əməkdaşlığı istəyir və çalışır ki, yazıçılarla kinorejissorlar arasında əməkdaşlıq etsin. Mənə belə gəlir ki, bu da qədim formuldur. Necə ki, o dövrdə Tofiq Tağızadə, Həsən Seyidbəyli və digər kinorejissorlar yazıçılarla işləyirdilər. O illərdə gözəl filmlər yaranıb. Hesab edirəm ki, yaxın gələcəkdə də belə olacaq”.
İradə SARIYEVA
