Sədaqət Nuriyeva: “Hesab edirəm ki, nağıllar nəşr edilərkən mütləq folklorşünaslarla məsləhətləşmək lazımdır”
“Nağıllara müdaxilə etmək olmaz, bu yolverilməzdir”
Azərbaycan nağılları minillərin süzgəcindən uğurla, alın açıqlığı ilə keçib gəlsə də, təəssüf ki, bəzi naşı redaktor və naşirlərin təftişi ilə qarşılaşıb. Sinifdənxaric oxu dərsliklərinin, eləcə də Azərbaycan və digər xalqların nağıllarından ibarət kitabların nəzarətdən kənar çap edilməsi ciddi problemlərə yol açır.
Bəzi naşirlər Azərbaycan və xarici ölkə xalqları nağıllarına əməlli-başlı “əl” gəzdirirlər. Ən çox zərərə məruz qalan öz nağıllarımızdır. Son zamanlar müxtəlif nəşriyyatlar tərəfindən ayrı-ayrı tərtibçi-redaktorların hazırladığı “Azərbaycan nağılları” kitabları çap edilir. Bəzən 5, bəzən 6-7 nağılın yer aldığı nəşrlərdə diqqətçəkən əsas problem mətnlərin kontekstdən çıxarılmasıdır. “Azərbaycan nağılları”na hər redaktor öz “yaradıcılığını” əlavə edir. Bir nağıl bir kitabda bir cür, başqa nağıl kitablarında tamamilə başqa cür verilib. Hər bir nağıl mətninə redaktorlar qondarma ifadələr artırıb, yaxud bir neçə nağılın süjeti əsasında yeni “nağıl”lar yaradıblar. Ümumiyyətlə, bu mətnlərin əksəriyyətində nağıl dili gözlənilməyib. Quru, bayağı şəkildə təqdim edilən nağılların eyni zamanda da dəyişkiliyə uğradılması acı təəssüf doğurur.
Azərbaycan xalq nağılları ən unikal formada Sovet illərində nəşr edilib. Bu, mübaliğəsiz belədir. Bu nağıllar xalqdan necə toplanmışdırsa, o cür də çap ounub. Əlbəttə, hər nağılın müxtəlif bölgələrə xas xüsusiyyətləri var və bu qəbul ediləndir. Amma vahid şəkildə hamı tərəfindən qəbul edilən və yaddaşlara o cür də çökən nağıllara qondarma əlavələr etmək qəbuledilən deyil.
Naşirlərin nağılları çap edərkən diqqətli olmalı olduğunu deyən folklorşünaslar hesab edirlər ki, nağıllara qondarma əlavələrin edilməsi yolverilən hal deyil. Azərbaycan nağıllarının xarici nağıllarla qarışdırlmasından narahatlıq keçirən folklorşünaslar hesab edirlər ki, naşirlər Azərbaycan və dünya xalqlarının nağıllarını çap edərkən folklorşünaslardan məsləhət almalıdırlar.
Təsadüfi redaktorların nağıl kimi ciddi janra müdaxiləsinin zərərli olduğunu deyən folklorşünas Sədaqət Nuriyeva hesab edir ki, nağıllara müdaxilə uşaqlarımızın yaddaşında mənfi izlər biraxır. Folklorşünasın bildirdiyinə görə, bəzən naşirlər “nağıldır” deyib necə gəldi çap edirlər: “Nağıl ən ciddi janrlardan biridir, uşaqların dünyagörüşünü, təfəkkürün formalaşdırır. Biz zaman-zaman nağıllara qulaq asıb dünyanı nağıllarla tanımağa başlamışıq. Nağıllar o vaxt vahid mərkəzdə hazırlanıb çap olunardı və hamı da eyni nağılı eyni cür oxuyub bilərdi. Amma indi hər nəşriyyat “Azərbaycan nağılları” seriasından kitab buraxır, hər nəşriyyatın da kitabında nağıllar fərqli verilir. Uşaq da çaş-baş qalır ki, hansı kitabdakı nağıl düzgündür? Bilirsiniz, “Azərbaycan nağılları” Sovet illərində hansı şəkildə çap edilmişdisə, o cür də çap edilməlidir. Hər redaktor nağıllara müdaxilə etsə, görün o nağıllar gələcəyə daşına bilərmi? Təhrif edilə-edilə gedəcək. Bu da nağılların əsl mətnlərinin sıradan çıxmasına səbəb olacaq. Gələcəkdə kitab nəşr edənlər gedib arxivi qaldırmayacaq, bu nəşrlər yaxın dövrə aid olduğu üçün, onlara istinad edəcəklər. Bu da böyük fəlakətdir. Hesab edirəm ki, nağıllar nəşr edilərkən mütləq folklorşünaslarla məsləhətləşmək lazımdır. O vaxt nağılları böyük bir redaksiya heyətu çapa hazırlayırdı. İndi isə redaktor hazırlayır, yığıcı yığır və naşir çap edir. Rəssam da mövzuya uyğun illüstrasiya çəkir. Bilirsiniz, çox zaman şəkillər çox qorxunc olur, bu da uşaqlara mənfi təsir edir. Uşaq folkloru məsələsi çox həssasdır və ona diqqətlə yanaşılmalıdır”.
S.Nuriyeva, həmçinin, qeyd etdi ki, bəzən uşaq nağılları ilə məhəbbət nağıllarını qarışdırırlar. Onun sözlərinə görə, bir çox hallarda, uşaq nağılları arasına məhəbbət nağıllarını da salırlar. “Bir çox hallarda, nəzarətsizlik nəticəsində məhəbbət nağılları ilə uşaq nağılları qarşdırılır. Bu da ondan irəli gəlir ki, bəzi naşirləri uşaqların gələcəyi yox, pul qazanmaq maraqlandırır. Bu sahəyə uşaq ədəbiyyatına, folklorumuza canı yanan adamlar cəlb edilməlidir ki, nağıllarımız təhrifə uğramasın, olduğu kimi çap olunsun və uşaqlara çatdırılsın. Nağıllara müdaxilə etmək olmaz, bu yolverilməzdir. Bu işə ciddi nəzarət lazımdır” - deyə S.Nuriyeva bildirdi.
İradə SARIYEVA
