Dünya miqyasında ən işlək valyutalar olan dollar və avro ətrafında baş verənlər artıq investorların bu pullara inamını tədricən sarsıdır. Digər tərəfdən müxtəlif ölkələr də hesablaşmalarında bu pulların məzənnələri üzündən yaşadıqları problemlərə son qoymaq üçün başqa vasitələr axtarmağa xüsusi diqqət yetirir.
Qeyd olunan xüsusda dollardan imtina məsələsi isə gedərək daha çox aktuallaşır. Çünki ABŞ-da dollarla bağlı hansı siyasətin yürüdüləcəyi ilə bağlı birmənalı mövqe yoxdur. Digər tərəfdən, dolların dünyada möhkəmlənməsi fonunda bir çox ölkələrin milli valyutasının devalvasiyası yenə ciddi narahatlıqlar yaratmağa başlayıb. Gərginliyin əsas səbəbi dolların kəskin bahalaşmasının kökündə iqtisadi proseslərin deyil, siyasi oyunların dayanması məsələsinin artıq fakt kimi qəbul edilməsidir .
O da məlumdur ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin rəhbəri Canet Yellen rəhbərlik etdiyi qurumun dolları bahalaşdırmasını istəyir. O, bunun üçün artıq zəruri əsasların da yarandığını iddia edir. İnflyasiya məsələsi haqqında danışan ABŞ-ın baş bankiri bildirib ki, son aylar ərzində bu göstərici olduqca zəif olub: "İnflyasiyada son zamanlar izlədiyimiz zəiflik əsl sürpriz oldu. Düzdür, buna bəzi xidmətlər üzrə qiymətlərin azaldılması da təsir edib. Buna baxmayaraq, bu cür sürprizlər bizi çaşdırmamalıdır. Mənim proqnozlarıma əsasən, gələn il inflyasiya artım nümayiş etdirəcək. FES rəhbərliyində təmsil olunan bir çox məsləkdaşlarım da analoji proqnoza malikdir". Yellen qeyd edib ki, bu şəraitdə uçot dərəcəsinin artırılması mümkündür. Amma o da məlumdur ki, FES-dən fərqli olaraq, Ağ Ev dolların zəiflədilməsini tələb edir. Dollar ətrafında baş verənlər, xüsusən də onun güclənməsi dünya dövlətlərinin böyük əksəriyyətində narazılıq və narahatlıqla qarşılanır. Elə bu fonda xarici ticarətdə dolların başqa valyuta ilə əvəzlənməsi yenidən aktuallıq qazanıb. Artıq bu xüsusda tezliklə mühüm addımlar atılması gözlənir. Məsələn, məlumatlara görə, Çin Səudiyyə Ərəbistanını neftlə bağlı hesablaşmalar zamanı yuana keçid etməyə məcbur etmək niyyətindədir. Amerikanın “High Weighted Economic Review“ konsaltinq şirkətinin baş iqtisadçısı Karl Vaynberqin sözlərinə görə, bu baş verdikdən sonra digər ölkələr də bu nümunəyə riayət edəcək və neft müqavilələrinin bağlanması zamanı dollardan imtina edəcəklər. O qeyd edib ki, Çin ABŞ-ı geridə qoyduqdan və nəhəng xam neft idxalçısına çevrildikdən sonra neft bazarında açar mövqeli oyunçuya çevrilib. Ər-Riyad bu reallığı gözardı edə bilməz və nəzərə almalıdır ki, 1-2 il ərzində Çin tələbatı ABŞ tələbatını üstələyəcək. Karl Vaynberqin sözlərinə görə, neft bazarı gec və yaxud tez yuana keçid edəcək: “Səudiyyə Ərəbistanı yuana keçdikdən sonra neft bazarının digər hissəsi də onun ardınca gedəcək”. Rusiya, İran, Venesuela kimi böyük neft hasilatçıları da hesablaşmalarda dolların başqa bir valyuta ilə əvəzlənməsində artıq maraqlı tərəf kimi çıxış edirlər. Hətta Venesuela satdığı neft və neft məhsullarının dəyərinin ödənilməsində dolların qəbulundan imtina edib. ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalardan yayınmaq üçün Venesuelanın "PDVSA" dövlət neft şirkəti öz tərəfdaşlarına avro və ya digər valyutalarda hesab açmaq barədə xəbər göndərib. Venesuela prezidenti Nikolas Maduro ölkəsinin hesablaşmalarda Rusiya rublu, Çin yuanı, Hindistan rupisi, avro və yapon yenindən istifadə edəcəyini açıqlayıb. Prezident Venesuelanın yeni beynəlxalq valyuta ödəniş sistemi yaradacağını və ABŞ dollarının əsarətindən azad olaraq digər valyutalardan ibarət valyuta səbəti tətbiq edəcəyini açıqlayıb. İran neft müqavilələrini yalnız avro ilə bağlayır. Rusiya isə neft ödənişlərinin bir qismini rubl və yuanda qəbul etməyə hazır olduğunu bəyan edir. ABŞ-la münasibətləri kəskinləşən Türkiyə də uzun müddətdir ki, xarici ticarətdə dollardan imtina etmək istəyir. Hətta Ankara Rusiya, İran və Çinlə ticarət dövriyyəsinin milli valyutalarla aparılması üçün bu ölkələrə müraciət edib. Türkiyə tərəfi hesab edir ki, atılacaq bu addım dolların sürətlə bahalaşmasının qarşısını alacaq, eyni zamanda, milli valyutanın dəyər qazanmasına səbəb olacaq. Qeyd edək ki, həmin ölkələr arasında Azərbaycan da var. Məlumdur ki, Türkiyənin İqtisadiyyat Nazirliyi Azərbaycan, Gürcüstan, Qırğızıstan və İraq kimi ölkələrlə ticarət dövriyyəsinin dollar və avro ilə deyil, milli valyutalarla aparılması üçün danışıqlar da aparıb, amma nəticələr bəlli deyil. Ümumiyyətlə, proseslərin inkiaşfı göstərir ki, dollardan imtina etmək istəyənlərin sayı sürətlə çoxalır və bu vəziyyətdə dolların hökmran mövqedə qala bilməsi getdikcə daha böyük sual altına düşür.
Tahir TAĞIYEV
