Vüqar Bayramov: “Dövlətin dəstəyi ilə sahibkarlara şərait yaradılmalıdır ki, onlar ilan zəhərini xarici bazara çıxara bilsinlər”
“İlanın başını kiçik ikən əzmək lazımdır...”. Bu bizim məşhur atalar sözümüzdür. Amma başını əzmək lazım olsa da, zəhərindən isə yetərincə istifadə etmək şərtdir. Çünki dünya iqtisadiyyatında ilan zəhərindən əldə edilən gəlir heç də az deyil. Hətta bəzən ilan zəhərinin qiymətinin qızıldan da baha olduğu deyilir.
Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycan keçmiş SSRİ dövründə ilan zəhərinə olan ehtiyacın 65-70 faizini ödəyirdi. Bu zəhərdən SSRİ-nin tibb bazarında dərman preparatları hazırlamaq üçün istifadə olunurdu. SSRİ dağıldıqdan sonra ilan zəhərinin sifarişçisi olan bir sıra ölkələrə zəhər göndərilməsi də dayandırıldı.
Azərbaycanın Zirə kəndində ilan zəhəri istehsal etmək üçün fəaliyyət göstərən Herpetoloji Kombinat 70-ci illərdə SSRİ-nin müxtəlif əczaçılıq zavodlarına olduqca yüksək qiymətə zəhər ixrac edirdi. Bu zəhərdən müxtəlif farmakoloji kombinatlarda dərman preparatlarının hazırlanmasında istifadə olunurdu. Sovet dövründə ilanı tutub təhvil verənləri isə mükafat gözləyirdi. Ancaq SSRİ-nin süqutu ilə Zirə Herpetoloji Kombinatının bağlanmasından sonra ilanlar ətraf ərazilərə səpələndilər.
Bəllidir ki, ilan zəhərindən tarixən tibbdə geniş istifadə edilir. İndi isə elm inkişaf etdiyindən, arı və əqrəb kimi həşəratlardan da alınan zəhərlər qiymətli material hesab edilir. Mütəxəssislərə görə, Azərbaycanda ilançılıq sahəsində perspektivlər çox genişdir. Üstəlik, bu sahənin inkişafı böyük sərmayə də tələb etmir və ölkənin aidiyyəti institutları da ilançılığın inkişafına dəstək göstərə bilər. Bir sözlə, həm təbii resurslar, həm də insan-intellektual potensialı bu sahənin inkişafına zəmin yaradır.
Hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutunda 20 kq-a yaxın ilan zəhəri saxlanır və onun qiyməti 20 milyon dollar həcmindədir. Adıçəkilən institutun direktoru Elman Yusifov media nümayəndələrinə açıqlamasında bildirib ki, bu zəhərlər ən bahalı dərmanların hazırlanmasında işlədilir və Sovet dönəmindən qalmasına baxmayaraq, keyfiyyətini indiyədək qoruyub saxlayır.
E.Yusifov bildirir ki, hazırda əllərində olan ilan zəhərini xarici şirkətlərdən birinə satsalar, bu vəsaiti institutun inkişafı və gələcək layihələri üçün sərf edə bilərlər. Ancaq məsələ burasındadır ki, bu zəhəri satmaq üçün bir sıra beynəlxalq təşkilatlardan da sənədlər alınmalıdır. Beynəlxalq təşkilatlardan bu sertifikatları almaq üçün təxminən 100 min dollar vəsait tələb olunur.
Onu da qeyd edək ki, hazırda Zoologiya İnstitutunun Ağsuda yerləşən mərkəzində ilandan zəhər alınması prosesi davam etdirilir. Ancaq ilanların sayı həddən artıq az olduğundan və zəhərin əldə olunandan sonra xaricə ixracı ilə bağlı məsələlər həll edilmədiyindən, bu sahəyə maraq o qədər güclü deyil. Milyonlarla dollarlıq ilan zəhərinin hazırda istifadəsiz halda qalması isə sadəcə təəssüf doğurur. Çünki bu sahədə istehsal artarsa və onun satışı təşkil olunarsa, ölkəyə böyük həcmdə vəsaitlərin daxil olmasını təmin etmək mümkündür.
İlan zəhərinin satışının təşkil olunması üçün nə kimi işlər görmək lazımdır? Ümumiyyətlə, qızıldan qiymətli sayılan ilan zəhəri niyə satışa çıxarılmır? Suallarımıza cavab tapmaq məqsədilə mütəxəssislərə müraciət etdik.
İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, ilan zəhəri dərman preparatları istehsalında xammal kimi istifadə olunur: “İlan zəhəri həm bahalıdır, həm də bu məhsula tələb yüksəkdir. İlan zəhərinin satışının təşkil olunmasına ehtiyac var. Bəllidir ki, qeyri-neft sektorunun inkişafı fərqli sektorları əhatə edir. İlan zəhərinin istehsalı da bu sektorlardandır. Bu istehsal bərpa olunsa, Azərbaycana qeyri-neft sektorundan fərqli istiqamətlərdə gəlir əldə etməyə imkan verəcək. İlan zəhərinin qiyməti kifayət qədər yüksəkdir. İlan zəhərinin istehsalının təşkil edilməsi birmənalı şəkildə imkan verəcək ki, Azərbaycan əlavə mənbələrdən gəlir əldə edə bilsin".
Həmsöhbətimiz onu da vurğuladı ki, Azərbaycanda dərman preparatı istehsal edən bir neçə zavod inşa olunacaq. Həmin zavodların sayəsində ilan zəhərinə olan tələb arta bilər. Gələcəkdə daxili bazarda ilan zəhərinə olan tələbi doldurandan sonra bunun xarici bazara çıxarılması da mümkün olar.
Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, ilan zəhəri spesifikdir. Və spesifik olduğu üçün ixrac imkanları baxımından dövlətin dəstəyinə ehtiyac var. Bu işdə sahibkarların üzərinə böyük iş düşür: “Dövlətin dəstəyi ilə sahibkarlara şərait yaradılmalıdır ki, onlar ilan zəhərini xarici bazara çıxara bilsinlər”.
V.Bayramov qeyd etdi ki, Azərbaycanda yerli dərman istehsalının genişləndirilməsi də nəzərdə tutulub. İlan zəhərindən isə dərman istehsalında geniş istifadə olunur. Bu istehsalın inkişaf etdirilməsinin başqa bir üstünlüyü də məhz dərman istehsalının genişlənməsinə gətirib çıxarmasıdır.
İqtisadçının fikrincə, uzun müddət bu sahədə fəaliyyət dayandırılsa da, yenidən bərpası üçün kadr potensialı ilə bağlı hər hansı problem olmayacaq. Çünki uzun müddət bu sahə Azərbaycanda ənənəvi sektorlardan biri olub. Burada xüsusi xərc tələb edən texnoloji avadanlıqlara da ehtiyac yoxdur: “İlanların saxlanması üçün xüsusi yerlərin inşa edilməsi böyük vəsait tələb etmir. Burada xüsusi innovativ texnologiyalardan istifadə olunmadığı üçün, kadr potensialında da hər hansı problemin olacağını düşünmürəm. Mövcud kadr potensialı və tələb olunan investisiya xərcinin az olması bu sektorun inkişafı üçün zəmin yaradır”.
Günel CƏLİLOVA
