Azərbaycanın nəqliyyat-logistika imkanları qonşu ölkələrin diqqətini getdikcə daha çox cəlb etməkdədir. Elə bu səbəbdəndir ki, bəzi qonşu ölkələr Azərbaycan ərazilərindən istfadə etməklə ixrac imkanlarını genişləndirir. Hətta elə vəziiyət yaranıb ki, bəzi qonşular ixrac məsələsində getdikcə daha çox Azərbaycandan asılı duruma düşməkdədir. Qonşu İranı buna konkret misal kimi göstərmək olar.
Real vəziyyət göstərir ki, İranın daha çox aqrar məhsullarının dünya bazarına çıxarılmasında Azərbaycanın rolu artır. Məsələ burasındadır ki, cari ildə İranda 4,5 milyon ton sitrus meyvəsi istehsal ediləcək, bunun 2,5 milyon tonu Rusiya və başqa ölkələrə ixrac olunacaq. İranın Meyvə-tərəvəz Tacirləri İttifaqının sədri Mostafa Darainecat bildirib ki, sitrus meyvələri əsasən Mazandaran, Gilan və Gülüstan vilayətlərində yetişdirilir. Qeyd edək ki, bu vilayətlər Xəzər dənizinin sahilində və Azərbaycanla sərhəddə yerləşir. Buradan istehsal olunan meyvələr Rusiya və digər MDB ölkələrinə ixrac edilir. İxrac məhz Azərbaycan üzərindən tranzit olaraq həyata keçirilir. İranın adıçəkilən vilayətlərində kilometrlərlə uzanan meyvə bağları və dərilmiş meyvələrin saxlanılması üçün tikilən depolar dəmir yolunun çəkiləcəyi xəttin kənarındadır. Xatırladaq ki, Qəzvin-Rəşt-Astara dəmir yolunun Qəzvin-Rəşt hissəsi tikilib istismara verilib. Rəşt-Astara hissəsində isə işlər davam edir. Rəştdən Astaraya çəkilən yol Mazandaran, Gilan və Gülüstan vilayətlərindən keçir. Qeyd edildiyi kimi, ixrac üçün nəzərdə tutulan sitrus meyvələri məhz bu vilayətlərdə istehsal edilir. Araşdırmalar gpstərir ki, Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti inşa edilib istifadəyə verildikdən sonra İran daha çox məhsul ixrac etmək imkanı əldə edə bilər. Hazırda sitrus meyvə ixracı yük avtomobilləri ilə həyata keçirilir. Rusiya, Ukrayna və Belarusa məxsus yük avtomobilləri Dağıstandan Azərbaycana, buradan da Astara şəhərindən İrana daxil olub, meyvə yükləyib, qayıdırlar. Amma məlumdur ki, yük avtomobilləri az tutumludur və gömrük rəsmiləşdirilməsi bəzən uzun zaman aparır. Bu müddət ərzində isə məhsulun xarab olması ehtimalı olduqca artır. Məhsulun yolda xarab olması, sahibkarın, necə deyərlər, xərcə-borca düşməsi halları çox müşahidə olunub. Lakin bu ixrac əməliyyatı qatarla həyata keçirilsə, məhsul daha tez və ucuz qiymətə mənzilbaşına çatdırılar. Dəmir yolu İranda qeyd edildiyi kimi meyvə bağlarının və depoların yanından keçirsə, onda yüzlərlə maşının gömrükdə növbə gözləməsinə ehtiyac qalmaz. Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun Rəşt-Astara hissəsi istifadəyə verildikdən sonra yüklər birbaşa sahələrdən qatara yüklənər və İran Astarasından Azərbaycan Astarasına keçməklə Rusiya, Ukrayna və Belarusa çatdırılar. Bu məsələ İran sahibkarları arasında müzakirə edilir. Onlar daha çox məhsul ixrac edib, onun mənzilbaşına daha tez çatdırılmasını istəyirlər ki, daha çox gəlir əldə etsinlər. Mövsüm yaxınlaşır və İrandan sitrus meyvə ixracı başlayacaq. İxracı artırıb ölkəyə valyuta axınını təmin etmək üçün Qəzvin-Rəşt-Astara yolunun Rəşt-Astara hissəsi tez bir zamanda inşa edilib istifadəyə verilməlidir. Bunu indi İranda da yaxşı başa düşürlər. Bu səbəbdən İran Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun tərkib hissəsi olan “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin fəaliyyətə başlamasının tezləşməsində də maraqlıdır.
Dəhlizin dəmir yolu seqmenti İran, Azərbaycan və Rusiyanı nəqliyyat baxımından birləşdirir və əsas tranzit yükdaşımalar da məhz dəmir yolu ilə həyata keçiriləcək. Digər tərəfdən o da bəllidir ki, Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət dövriyyəsi bu yolla da həyata keçiriləcək. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən yüklər İranın Çabahar limanına, Körfəz ölkələrindən isə Bəndər-Abbas limanına daxil olacaq. Hər iki istiqamətdən İrana daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə Rusiya və Şimali Avropanın Amsterdam və digər böyük limanlarına daşınacaq. Yüklərin ucuz və mənzilbaşına tez çatdırılması baxımından bu yola alternativ yoxdur. Dəhlizin fəaliyyətində Hindistan da mühüm rol oynayan dövlətlərdən biridir. Bu ölkənin Mumbai limanı Cənub-Şərqi Asiyada ən böyük yük aşırımına malik olan limandır. Hindistan və ətrafındakı dövlətlər Avropa ilə yük və mal mübadiləsini bu liman vasitəsilə həyata keçirir. Cənub-Şərqi Asiya ölkələri yükləri Mumbayi limanına gətirib buradan Avropaya yola salırlar və Avropadan daxil olan yükləri də bu limandan aparırlar. Yüklər Mumbai limanından İranın Çabahar limanına, buradan isə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə Azərbaycan və Rusiya ərazisindən tranzit olaraq Avropaya daşınacaq. Bundan başqa, Hindistan Çabahar limanının yenidənqurulması və yükaşırımının artırlaması üçün 2 milyard dollar həcmində sərmayə qoymağı planlaşdırıb. Bu vəsaitin 200 milyonu artıq istifadə olunub və limanda müasir avadanlıqlar quraşdırılıb, böyük və yükü ağır olan gəmilərin limana yan alması üçün şərait yaradılıb. Körfəz ölkələri də “Şimal-Cənub” dəhlizindən istifadə etməklə Avropa ilə yük mübadiləsini reallaşdıra biləcəklər. Körfəz ölkələri ixrac yüklərini İranın Bəndər-Abbas limanına gətirəcək. Buradan isə yenə də Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə Avropaya göndərəcəklər. Bu istiqamət Körfəz ölkələrinə məxsus yük gəmilərinin Qırmızı dəniz vasitəsilə Hibraltar keçidinə gəlib, buradan keçərək Avropaya üzməsindən daha səmərəli, tez və ucuz başa gəlir. Əks istiqamətdə yüklər gəmilərlə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhər limanına daxil olacaq, buradan isə dəmir yolu ilə Azərbaycandan tranzit keçərək Astara (Azərbaycan) – Astara (İran) dəmir yolu ilə İrana daxil olacaq. İran daxili infrastrukturunu yeniləşdirərək istiqamətləri ayırmalıdır. Yəni Avropadan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə göndərilən yüklər Çabahar limanına, Körfəz ölkələrinə daşınan yüklər isə Bəndər-Abbas limanına yönəldilməlidir. Bu istiqamətdə İran bəzi infrastruktur layihələri həyata keçirməyə başlayıb. Çabahar-Zahidan dəmir yolunun çəkilişinə başlanması buna misal ola bilər. Azərbaycanın mövqeyinin səmərəliliyi ondan ibarətdir ki, hər iki istiqamətdə daşınan yüklər ölkəmizin ərazisindən keçəcək. Elə bu da İranın Azərbaycanın tranzit imkanlarından asılılığını daha da artırır.
Ramil QULİYEV
