2021-ci ildə planetin əksər bölgələrində yaşanan kəskin hava fəlakətləri, meşə yanğınları və istiləşmə nəticəsində su resurslarının paylanılmasında ciddi problemlərin ortaya çıxması qlobal miqyasda taxıl istehsalına da ciddi təsir edib. Beynəlxalq Taxıl Şurasının məlumatına görə, bu il avqustun ortalarınadək dünya üzrə 737 milyon ton buğda istehsal edilib. Halbuki, ötən ilin eyni dövründə istehsal 760 milyon tona bərabər idi.
Bunun nəticəsi olaraq b il ötən illə müqayisədə taxıl istehsalının daha az olması proqnozlaşdırılır. Təbii ki, bu da taxıl qiymətlərinin bahalaşmasına rəvac verir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatına əsasən, 2020-ci ilin ikinci yarısından 2021-ci ilin birinci yarısınadək olan dövr ərzində dünyada ərzaq buğdasının qiymət artımı müşahidə olunub və bunun əsas səbəblərindən biri qlobal səviyyədə taxıl təminatının azalmasıdır. BMT Ərzaq Fondu da bildirir ki, keçən ay dünya bazarlarında taxılın qiyməti 9 faizə qədər bahalaşıb.
Baş verənlər Azərbaycanda da xüsusi diqqətlə izlənilir. Xüsusən də son günlərdə bəzi çörək növərinin qiymət artımı fonunda məsələ xeyli aktuallaşıb. Dövlət Material Ehtiyatları Agentliyinin Dövlət Taxıl Fondu üzrə İdarəsinin rəisi Zülfüqar Məmmədov qeyd edir ki, Azərbaycanda kifayət qədər taxıl ehtiyatı var: “Bunun miqdarı dövlət sirri olduğundan açıqlamıram. Hesab edirəm ki, ölkəmizdə kifayət qədər taxıl ehtiyatı mövcuddur. Əhalinin bu məhsula olan ehtiyacı tam ödənilir. Heç bir qorxuya və ajiotaja ehtiyac yoxdur”. Yaranmış vəziyyətdə dövlət çörəyin qiymətində süni artımın qarşısını almaq üçün də müvafiq addımlar atır. Belə ki, “Ərzaqlıq buğdanın idxal qiymətinin artmasının ölkə daxilində satılan un və un məmulatlarının qiymətinə mənfi təsirlərinin azaldılması ilə bağlı əlavə tədbirlər barədə” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2021-ci il 16 fevral tarixli Qərarında dəyişiklik edilməsi barədə” yeni qərarın qəbul edilməsi nəticəsində un istehsalçılarına subsidiya verilməsi sentyabr ayından sonrakı dövrdə də davam edəcək. Qərarda ölkə daxilində satılan un və un məmulatlarının qiymətinə təsirlərin azaldılması məqsədilə 2021-ci il sentyabrın 1-dən un istehsalçılarına satılan unun hər tonuna görə ödəniləcək subsidiyanın məbləğinin hesablanması qaydası da müəyyən edilir. Təsdiq edilmiş qaydaya əsasən, un istehsalçıları tərəfindən satılan unun hər tonuna görə ərzaqlıq buğdanın orta aylıq idxal dəyəri və istehsalçının marjasının cəmi ilə unun topdansatış qiymətinin yuxarı həddi arasındakı fərq həcmində subsidiya veriləcək. Bu, çörəyin qiymətinin qalxmasının qarşısını almaq üçün mühüm addım hesab olunur.
Amma təbii ki, ən əsas məsələ yerli istehsal hesabına taxılla təminatın həyata keçirilməsidir. Məhz bu halda taxılla bağlı dünyada baş verənlərin Azərbaycana təsiri minimal ola bilər. İndilikdə, rəsmi statistikaya görə, Azərbaycan buğdaya olan illik ortalama 3.4 milyon ton ehtiyacının 42 faizini idxal hesabına ödəyir. İdxalın 80 faizdən çox hissəsi Rusiyanın payına düşür. Bəs Azərbaycan öz taxılını özü təmin edib, xaricdən taxıl asılılığını aradan qaldıra, bu yolla da qiymət bahalaşmasının qarşısını ala bilərmi? Bu məsələ ətrafında ziddiyyətli situasiya hökm sürür. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Aqrar Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Firdovsi Fikrətzadə qeyd edir ki, bütün dünyada bahalaşma olduğu üçün, mümkündür ki, Azərbaycanda da un bahalaşsın. O qeyd edir ki, Azərbaycanda taxıl əkməyə torpaq yoxdur, ona görə də taxıl xaricdən alınır: “Azərbaycanın öz tələbatını ödəyəcək həcmdə taxıl məhsulları, o cümlədən buğda istehsal etmək üçün torpaq resursu yoxdur. Dövlət bütün bu dəstəkləyici tədbirləri ona görə həyata keçirir ki, məhsuldarlığın artırılması hesabına tələbatımızı nisbətən yerli istehsal hesabına ödəyək. Ancaq buna baxmayaraq, məhsuldarlıq indikindən 20 faiz artıq olmuş olsa belə, yenə də bizim idxaldan asılılığımızı ödəmək mümkün olmayacaq”. Firdovsi Fikrətzadə bildirir ki, heç işğaldan azad edilmiş topraqlarda əkin başlasa da, bu ehtiyacı tam ödəmək mümkün olmayacaq. Lakin İmişlinin Məzrəli kənd sakini Elxan Abışov “Azadlıq” radiosuna bildirir ki, onların kəndində torpaqlar boş qalıb, əkdikləri taxıl əllərində qalır deyə, əkən yoxdur: “Sahələr qalıb boş, əkən yoxdur. Torpaq paylanandan sonra, islahat gedəndən sonra bir az camaat həvəsləndi. Bir-iki il. İndi daha gedən yoxdur. Bütün kəndlərdə, rayonlarda tədarükçü olsa, bilsək ki, bu məhsul əlimizdə qalmayacaq, biçib, aparıb təhvil verib pulunu alacağıq, məhsuldarlıq artar”. Elxan Abışov deyir ki, indi taxılı sata biləcəkləri bir yer var - o da şəhər bazarlarıdır. Beləliklə, fermer Elxan Abışov desə də ki, sahələr boş qalıb əkən yoxdur, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən Firdovsi Fikrətzadə deyir ki, Azərbaycanda taxıl əkməyə torpaq yoxdur. Hər halda, bu ziddiyyətin aradan qalxmasına ciddi zərurət var.
Bundan başqa, fikirlər səslənir ki, dövlət kiçik ailə təsərrüfatlarının böyük kooperativlərdə birləşdirilməsinə dəstək verməlidir ki, geniş sahələrdə taxıl əkib uğur qazanmaq mümkün olsun. İndiki halda isə bir-iki hektarda taxıl əkib ciddi nəticə əldə etmək olmaz.
Tahir TAĞIYEV
