Azərbaycanda bank kreditlərinin faiz dərəcələrinin yüksək olması məsələsi indiyə qədər ekspertlər və media tərəfindən dəfələrlə gündəmə gətirildə də, bu sahədə müsbətə doğru dəyişən yeni heç nə yoxdur. O üzdən yüksək faiz dərəcələri problemli kreditlərin miqdarının arrtmasında bu gün də əsas rollardan birini oynayır.
Ekspertlər bildirir ki, faiz dərəcələrinin yüksək olmasının səbəbləri müxtəlifdir. Bunlardan biri də depozitlərin faiz dərəcələridir. Dünya Bankının statistik göstəricilərindən məlum olur ki, ötən il Azərbaycanda kreditlərin orta faiz göstəricisi 17 faiz olub. Region ölkələrindən Gürcüstanda bu rəqəm 11.8, Ermənistanda 11.6, Belarusda 9, Rusiyada isə 6.8 faizi aşmayıb. Hazırda Azərbaycanda kredit portfelinin toplam həcmi 14.6 milyard manatdır. Həmin kreditlərin 8.7 milyard manatı, yəni 60 faizi biznes kreditlərinin payına düşür. İstehlak kreditlərinin bütövlükdə kredit portfelindəki payı isə 26 faizə, yəni 3.8 milyard manata bərabərdir. Portfelin 14 faizlik hissəsi və ya 2.1 milyard manatı ipoteka kreditləridir. Qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olmasına təsir edən əsas amil kredit vermək üçün cəlb edilən vəsaitin bahalığıdır. Bu, dolayısı ilə kredit faizlərini də artırır. Ölkəmizdə bank resurslarının formalaşmasında əsas rolu depozitlər oynayır. Bu ilin dörd ayını əhatə edən nəticələrə görə, hazırda bank öhdəliklərinin 76.1 faizi məhz depozitlərdir. Beş il öncə bu göstərici 70 faizə yaxın idi.
Mərkəzi Bankın sonuncu məlumatına görə, ölkədə manatla yerləşdirilən depozitlərin orta faiz dərəcəsi 8.51-dir. Fiziki şəxslərin əmanətləri üzrə bu göstərici 9.09, hüquqi şəxslərin depozitləri üzrə isə 5.15 faizdir. Başqa sözlə, banklar kredit kimi verdikləri vəsaitlərin böyük bölümünü elə bu faiz dərəcəsi ilə cəlb edir. Bunun üzərinə digər əməliyyat xərclərini və bankın gəlirini əlavə etdikdə daha da yüksək faiz dərəcəsi əmələ gəlir. Maraqlıdır ki, Azərbaycanda kredit faizləri yüksək olsa da, bununla bərabər spred göstəricisi də yüksəkdir. Spred dərəcəsi ölkədə depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərqi ifadə edir. Dünya Bankının məlumatına görə, 2020-ci ildə Azərbaycanda bu göstərici 8.5 faiz olub. Müqayisə üçün deyək ki, həmin göstərici Rusiyada 3, Belarusda 2.4, Gürcüstanda isə 1.6 faizdir. Bu rəqəmlər onu göstərir ki, Azərbaycanda kreditə verilən vəsaitin maya dəyərinin yüksək olması ilə yanaşı, həmin maya dəyərinin üzərinə əlavə edilən məbləğlər də yetərincə yüksəkdir. O da məlumdur ki, xaricdən cəlb edilən vəsaitlər də bank resurslarının formalaşmasında daim yüksək paya sahib olub. Düzdür, 2015-ci ilin məlum devalvasiyalarından sonra xarici valyutada vəsait cəlbi daha risqli olduğundan, bankların kredit olaraq verdiyi resursları formalaşdırmaq üçün depozitlərdən asılılığı daha da artıb. Devalvasiyadan öncə bank öhdəliklərinin 27-28 faizi xarici öhdəliklərdən ibarət idisə, hazırda bu göstərici 10 faizdən də aşağıdır. Son beş ildə xarici öhdəliklərin həcmi 6 milyard manatdan çox azalıb. Lakin indi xarici resurslar az olsa da, bahadır. Bu da kredit faizlərinə təsir edir. O da faktdır ki, bankların xaricdən resurs cəlb etmək imkanı məhduddur, çünki kredit reytinqi aşağıdır. Ölkəmizdə “A” kateqoriyalı bank yoxdur. Bu səbəbdən az sayda bank xaricdən resurs cəlb edir. Digərləri vasitəçi banklara üz tutur. Həmin yerli və ya xarici bank krediti ucuz götürür, yüksək faizlə banklara verir.
Bank resurslarının formalaşmasına ən çox təsir imkanlarına malik mənbələrdən biri də Mərkəzi Bankın kommersiya banklarına yenidən maliyyələşmə xətti ilə ayırdığı vəsaitdir. Bu vəsaitin həcmində də azalma gözə çarpır. 2015-ci ildə Mərkəzi Bankın yenidən maliyyələşdirmə xəttilə ayırdığı vəsaitin həcmi 6 milyard manat idisə, hazırda həmin vəsait də 1 milyard manatadək azalıb. Onu da vurğulamaq lazımdır ki, Mərkəzi Bankın yenidən maliyyələşdirmə xəttilə ayırdığı vəsaitin həcminin az olması Azərbaycanda uçot dərəcəsinin də maliyyə bazarlarına təsir imkanlarını məhdudlaşdırır. Uçot dərəcəsi mərkəzi bankların kommersiya banklarına verdiyi kreditlərin orta faiz dərəcəsini ifadə edir. Bu göstərici ölkədəki makroiqtisadi vəziyyətə uyğun olaraq artırıla və ya azaldıla bilər. Azərbaycanda Mərkəzi Bankın kommersiya banklarına ayırdığı vəsaitin bank resurslarının formalaşmasındakı payının aşağı olması ölkədə uçot dərəcəsinin dəyişməsinin məcmu tələbə təsir imkanlarını da azaldır. Bütün bunlar kredit faizlərinə də təsir edir. Bundan başqa, bankların cəlb etdiyi resursun maya dəyərinin baha olması bankların kredit dərəcələrinin yüksək olması ilə nəticələnir. Təbii ki, ikinci səbəb risq səviyyəsinin yüsək olmasıdır. Çünki bu gün əhaliyə verilən kreditlərin geri qaytarılmasında hələ də problemlər olduğundan, banklar həm kredit faizləri üzrə, həm də prosedurlar üzrə kredit şərtlərini ağırlaşdırır ki, kreditin qaytarılmasında problem olduqda yüksək faiz hesabına bunu bir qədər kompensasiya edə bilsinlər.
Samirə SƏFƏROVA
