Dünya birjalarında neft qiymətləri bahalaşmaqda davam edir. Bu fonda Azərbaycanın satdığı neftin də qiymətində artım qeydə alınır. Hazırda Azərbaycan neftinin bir barrelinin qiyməti 74 dolları keçib. Bu, neftin büdcə qiymətindən əhəmiyyətli dərəcədə artıqdır. Qiymətlərin bundan sonra da artması gözlənilir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin neft bazarına dair son aylıq hesabatında deyilir ki, artıq may ayında qlobal neft təklifi aprellə müqayisədə orta hesabla 970 min barrel artaraq, gündəlik 94 milyon 280 min barrel təşkil edib. Hesabata görə, keçən ay Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatına (OPEC) üzv olmayan ölkələrin neft istehsalı aprel ayına nisbətən 510 min barrel çoxalaraq, sutkada 63 milyon 510 min barrel olub. Məhz bu fonda ABŞ-ın “Goldman Sachs” sərmayə bankı son vaxtlar peyvəndləmənin daha geniş vüsət alması ilə dünya üzrə iqtisadi fəaliyyətlərin və neftə tələbatın artmasını əsas götürərək, yay aylarında “Brent” markalı neftin 80 dollara çatacağını proqnozlaşdırır. Ötən həftə “Brent” markalı neftin qiyməti son iki ilin ən yüksək həddi olan 72,93 dollara çatıb. Bu da cari ilin ikinci yarısında tələbatın artacağına dair gözləntilərdən irəli gəlir. May ayında dünya bazarında neftə gündəlik tələbatın 1,5 milyon barrel artaraq 96,5 milyon barrelə çatdığı, avqust ayında isə 99 milyon barrelə çatacağı bildirilir. Həmçinin, İrana qarşı sanksiyaların ləğvinə dair aparılan danışıqların ləng getməsi nəticəsində də qiymətlər yüksək səviyyədə qala bilər. İranın neft ixracatının payızdan tez bərpa olması inandırıcı görünmür. Beynəlxalq Enerji Agentliyi bununla bağlı qeyd edir ki, gələn il qlobal neft tələbatı pandemiyadan əvvəlki səviyyəyə qayıdacaq. Quruma görə, 2022-ci ilin sonunda qlobal neft tələbatı koronavirus epidemiyasından əvvəlki səviyyəyə qayıdacaq və bu illə müqayisədə gündəlik 3,1 milyon barrel artacaq. Qlobal neft tələbatının 2022-ci ilin sonunda gündəlik 100,6 milyon barrelə çatacağı gözlənilir. Hesablamalara əsasən, xam neft tələbatının bərpa olunması və qiymətlərin koronavirusdan əvvəlki səviyyəyə çatması fonunda dünyanın ən böyük 10 neft şirkəti ilin ilk rübündə 46,5 milyard dollar gəlir əldə edib. Dünyada virusa qarşı vaksinasiya prosesinin sürətlənməsi və yoluxma sayının azalması ilə Avropa ölkələri və ABŞ da daxil olmaqla bir çox bölgədə məhdudiyyətlər aradan qaldırılmağa başlanıb. Qlobal iqtisadiyyatlar epidemiyanın mənfi təsirlərindən qurtulmağa başladıqca, neft tələbatı da bərpa prosesinə qədəm qoyub.
OPEC+ ölkələrinin qrafikə uyğun tədarük siyasətinin təsirilə neft qiymətlərinin epidemiyadan əvvəlki səviyyələrə qayıtması neft şirkətlərinin balans hesabatlarına da müsbət təsir göstərir. Şirkətlərin səhmləri və bazar dəyərləri ilə bağlı məlumatlara görə, “ExxonMobil”, “Chevron”, “Total”, “Royal Dutch Shell”, BP, “Eni”, “Equinor”, “LUKoil”, “Rosneft” və “Saudi Aramco” kimi neft nəhənglərinin ümumi mənfəəti bu ilin ilk rübündə 46,5 milyard dollar olub. Azərbycanda da iş aparan BP qazancını ən çox artıran şirkət olub. Keçən ilin ilk rübündə 4,4 milyard dollar zərər etdiyini açıqlayan şirkət bu ilin eyni dövründə təxminən 4,7 milyard dollar mənfəət əldə edib. Keçən ilin yanvar-mart aylarında 6,3 milyard dollar zərər etdiyini bildirən Rusiyanın “LUKoil” neft şirkəti isə cari ilin ilk rübündə 2,1 milyard dollar qazanıb. Bu ilin birinci rübündə “Saudi Aramco” 21,7 milyard dollar, “ExxonMobil” 2,7 milyard dollar, “Shell” 5,7 milyard dollar, “Chevron” 1,4 milyard dollar, “Rosneft” 2 milyard dollar, “Eni” 1 milyard dollar, “Equinor” 1,8 milyard dollar və “Total” 3,3 milyard dollar mənfəət əldə etdiyini açıqlayıb. Azərbaycan da bu fonda neft satışından böyük həcmdə gəlir edənlər sırasında yer alır. Digər tərəfdən, bəzi parametrlər baxımından Azərbaycan neftinə tələbin daha da artması gözlənilir. Çünki ölkəmizdə hasil edilən neft tərkibindəki kükürd səviyyəsi baxımından yüngül sayılır. Qarşıdakı aylarda isə, məhz yüngül neftə tələbat artacaq. Belə ki, qarşıdakı dövrdə yol-nəqliyyat yanacağının növlərinə tələbat müşahidə olunacaq. Bu da yüngül neftlə hazırlanır. Azərbaycan üçün indi neftin dünya bazar qiyməti kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Çünki ixracatın yarıdan çoxunu neft və neft məhsulları təşkil edir. Bu mənada, ölkəyə daxil olan valyutanın həcminə təsir göstərən amillərdən biri də neftin dünya bazar qiymətidir. Bu, ölkəyə daha çox valyutanın daxil olmasına imkan verəcək. Bununla da həm Dövlət Neft Fondunun gəlirlərində artımlar olacaq, həm də fond bu il öhdəliklərini yerinə yetirdikdən sonra aktivlərin həcmini artıra bilər. Qeyd edək ki, son illər Azərbaycan üçün əsas prioritetlərdən biri valyuta ehtiyatlarının və Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin qorunub saxlanmasıdır. Ona görə də neftin dünya bazar qiyməti Azərbaycan üçün maliyyə baxımından əhəmiyyətlidir. Bu, dövlət gəlirlərinin artmasına imkan yaratmaqla, Dövlət Neft Fondunun və bütövlükdə strateji valyuta ehtiyatlarımızın cari ildə artması ilə nəticələnəcək.
Bundan başqa xatırladaq ki, hazırda dövlətimiz tərəfindən Qarabağın işğaldan azad edilən bütün ərazilərində yenidənqurma işlərinə başlanıb. Suqovuşana yol çəkilib, Füzulidə hava limanı inşa olunur, şəhərlərin yeni baş planları hazırlanır, digər kommunal infrastrukturun bərpası istiqamətində zəruri tədbirlər həyata keçirilir. Ümumiyyətlə, Qarabağda müasir infrastrukturun yaradılması bölgənin inkişafının əsas strateji istiqamətlərindən biridir. Çünki bunsuz ərazinin sosial iqtisadi inkişafını təmin etmək mümkün deyil. Bütün bunlar həm də Qarabağ bölgəsini bərpa etmək, yüklərin daşınması, turizmin inkişafı üçün geniş imkanlar açacaq. Dövlət büdcəsindən də quruculuq işləri üçün 2,2 milyard manat ayrııb. Bundan başqa, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Qarabağın dirçəlməsi prosesinə töhfə vermək üçün Qarabağ Dirçəliş Fondunun yaradılması da mühüm hadisədir. Fond işğaldan azad edilən ərazilərin bərpası və yenidən qurulması, güclü iqtisadiyyat və yüksək rifaha malik bölgəyə çevrilməsi istiqamətində həyata keçirilən layihələrə maliyyə dəstəyi göstərəcək. Bütün bunlar fonunda neftin qiymət artımı isə Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərin bərpasına daha çox vəsait yönləndirməsinə imkan verir.
Ramil QULİYEV
