İlqar Hüseynli: “Dünya Bankının indeksi də qüsursuz hesab edilmir, onların da metodologiyasında müxtəlif qüsurlar ola bilər”
Dünya Bankının İnsan Kapitalı İndeksində Ermənistanın Gürcüstanı və Azərbaycanı üstələdiyi göstərilir. Dünya Bankının məlumatlarına görə, Ermənistan Genişləndirilmiş İnsan Kapitalı İndeksində (HCI+) Gürcüstan, Azərbaycan və İranı üstələyir.
Ermənistanın balı nəzəri olaraq mümkün olan 325 baldan 224-dür. Müqayisə üçün, Gürcüstanın balı 215, Azərbaycanın balı 208, İranın balı isə 180-dir. Bu, Ermənistanı Gürcüstandan 9 bal, Azərbaycandan 16 bal və İrandan 44 bal irəlidə qoyur.
Ölkənin balı Avropa və Orta Asiya regional orta göstəricisi olan 240 baldan aşağıdır. Lakin, bu, yuxarı-orta gəlirli ölkələr üçün orta göstərici olan 204 baldan çoxdur.
Dünya Bankının məlumatına görə, Ermənistanın balı ölkənin səhiyyə, təhsil və işçi qüvvəsinin iştirakına yatırdığı investisiyaları əks etdirir. Daha da yaxşılaşma potensialı 101-dir.
HCI+-də hədəflənmiş dövlət siyasəti islahatları vasitəsilə əldə edilə bilən hər 10 ballıq artım gələcək gəlirlərdə təxminən 10% artıma uyğun gələ bilər.
Dünya Bankının məlumatına görə, Ermənistanın HCI+ balı 2024-cü ildə təxminən 222 olub.
HCI+ İnsan Kapitalı İndeksinin genişləndirilmiş versiyasıdır və təkcə bilik toplanması və əhalinin sağlamlıq vəziyyətini deyil, həm də insan kapitalının əmək bazarında istifadə dərəcəsini nəzərə alır. Dünya Bankının HCI+ ölkə məlumatları 2026-cı ilin aprel ayında yenilənib.
Dünya Bankının açıqladığı məlumatda diqqət çəkən məqamlar var.
Orada da əsas göstərici nədir? Burada təhsilin, səhiyyənin vəziyyəti, təhsilə və səhiyyəyə qoyulan investisiyalar götürülür. Əmək bazarında insan kapitalının reallaşması bir neçə amilə, əlamətə görədir. Azərbaycanda təhsilə, səhiyyəyə, insan kapitalına külli miqdarda vəsait xərclənir. Bu nədir? Niyə Azərbaycan bunlardan geridə qalır? Mərkəzi Asiyada, Avropa regionunda ümumilikdə orta göstərici 240-dır. Azərbaycanda isə bu onlardan da, Ermənistandan da, Gürcüstandan da aşağıdır.
Niyə axı belədir? Bəlkə Dünya Bankı burada qeyri-obyektivliyə yol verib? Dünya Bankının təqdim etdiyi indeks, göstərici nə dərəcədə real görünür?
Sosial sahə üzrə ekspert İlqar Hüseynli baki-xeber.com-a bildirdi ki, təkcə Dünya Bankı deyil, ümumiyyətlə beynəlxalq qurumlar müəyyən indekslər hazırlayarkən özlərinin metodologiyasından istifadə edirlər və bu metodologiya əsasında da nəticələri ictimaiyyətə açıqlayırlar. “Burada bilirsiniz necədir? Düzdür, Dünya Bankı statistikanı verir. Amma bəzən Azərbaycanda o statistika ilə tanış olan müəyyən təbəqədə elə bir fikir yarana bilər ki, burada münasibətlər qərəzlidir, yaxud hesablamalarda, tədqiqat işində bilərəkdən hansısa bir xaotikliyə, tərəf tutmağa yol verilib. Əslinə baxanda belə deyil. Azərbaycanın digər ölkələrdən, o cümlədən Ermənistan və Gürcüstandan aşağıda olması müxtəlif səbəblərdən asılı ola bilər. Birincisi, təhsilin keyfiyyəti və öyrətmənin nəticələri gözlənilən səviyyədə deyil. Dəfələrlə belə müsahibələrə, hesablamalara rast gəlmişik ki, Azərbaycanda təhsil alan gənclərin böyük əksəriyyəti nəticə etibarilə əmək bazarında normal, təminatlı iş tapa bilmirlər. Gənclər əmək bazarında iş tapa bilmirlərsə, bilavasitə hesablamalar zamanı ortaya çıxan nə qədər nəticələr varsa, onun biri də təhsil almış şəxslərin əmək bazarında iş tapa bilməsi ilə əsaslandırılır. Əgər təhsilli gənclər əmək bazarında iş tapa bilmirsə bu o deməkdir ki, burada təhsilin ümumiyyətlə keyfiyyəti normal deyil, eyni zamanda qoyulan investisiya doğru nəticə əldə etməyə imkan verməyib.
Səhiyyə xidmətlərinin effektivliyi və əhalinin sağlamlıq göstəricisi də burada faktor ola bilər. Məsələn, ola bilər ki, Azərbaycan səhiyyə müəssisələrinin tikintisinə daha çox pul xərcləsin. Respublikanın əksər rayonunda bir vaxtlar diaqnostik mərkəzlərin tikilməsi sanki dəb halnı aldı. Avadanlıqlar alındı, diaqnostik mərkəzlər tikildi. Amma təəssüflər olsun ki, hazırda həmin mərkəzlərin böyük əksəriyyəti tam gücü ilə işləyə bilmir. Niyə? Səhiyyə xidmətinin effektivliyi burada nəzərə alınır. Effektiv xidmət yerinə yetirmək üçün birincisi, kifayət qədər kadrlar yetişdirilməlidir. Əgər kadrlar yetişdirilmirsə, həmin diaqnostik mərkəzlər təbii ki, boş qalacaq və əhali oradan effektiv xidmət ala bilməyəcək. Yəni bu səhiyyə xidmətlərinin təşkili ilə bağlı Dünya Bankının analiz edib təqdim etdiyi nəticələrə birbaşa təsir edən faktorlardan biridir. Əmək bazarında bacarıqlarla iş yerlərinin tələbləri arasında uyğunsuzluq var. Bacarıqlar var, amma iş yerləri yoxdur. Yaxud iş yerləri var, amma elə insanları həmin iş prosesinə cəlb edirlər ki, onların yetərincə bacarıqları yoxdur. Buradakı uyğunsuzluq əmək bazarını analiz edərkən ortaya çıxan əsas faktorlardan biridir. Yaxud da ki, Dünya Bankının yerlərdə ekspertləri var. Onlar tədqiqat aparırlar və görürlər ki, tutalım, əmək bazarında iş prosesinə, böyük və yaxşı vəzifələrə cəlb olunan insanların əksəriyyəti kimlərinsə xahişi ilə irəli çəkilir, bu proses övladlıq, əmioğluluq, xalaoğluluq, dayıoğluluq, qohumçuluq prinsiplərinə əsaslanır. Bu faktorlar da əmək bazarındakı vəziyyətlə bağlı nəticələrə təsir göstərir. İnsan kapitalı məsəsinə də toxunaq. İnsan kapitalı ilə bağlı qoyulan investisiyalar yetərincə ödənişli və böyük vəsaitli bir kapital qoyuluşu ola bilər. Amma əsas məsələ onun məhsuldarlığa çevrilməsidir. Tutaq ki, bu qədər insanlar oxuyurlar, təhsil alırlar yenə də yuxarıda qeyd etdiyim kimi, amma məhsula çevrilmirlər. Onlar iş yeri tapa bilmirlər və beləliklə ölkəni tərk edirlər. Mütəxəssislərimiz Azərbaycandan gedirlər və bu da statistikaya təsir göstərir. Təhsil alan gənclərin nə qədər hissəsi əmək bazarına cəlb olundu və nə qədər hissəsi ölkəni tərk etdi? Nə qədər hissəsi özü üçün sosial imkanlarını yarada bilirlər? Ev ala bilirlər, maşın ala bilirlər, iş yeri təminatı yarada bilirlər? Yəni bunların hamısını hesablayanda baxıb görürlər ki, uyğunsuzluq kifayət qədərdir. Bir də ki, bir məsələ də var. Bizim ölkənin əhalisinin sayı da burada ciddi məsələdir. Bu faizlərə təsirləyən əsas faktorlardan biridir. Tutaq ki, Azərbaycanın 10 milyon əhalisi var, amma Ermənistan və Gürcüstan bununla müqayisədə iki dəfə az əhali sayına malikdir. Yəni bu baxımdan da faizlər və göstəricilər statistikaya hesabatlar zamanı təsir göstərə bilər. Buna görə də Dünya Bankının indeksi də qüsursuz hesab edilmir, onların da metodologiyasında müxtəlif qüsurlar ola bilər”-deyə İ.Hüseynli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
