Məlum olduğu kimi, 2017-ci ildən bəri Azərbaycanda ali təhsil ocaqlarına qəbul imtahanı iki mərhələdə keçirilir. Birinci mərhələdə buraxılış imtahanı, ikinci mərhələdə ixtisas fənlərindən imtahan aparılır. Bu müddətdə tələbə qəbulu üzrə plan yerlərinin sayında artım qeydə alınmaqdadır. 2017-ci ildə qəbul planı toplam 43 min 300 tələbə idi. Bu say ötən il 51 min 900-ə yüksəldilib. Beləliklə, beş il ərzində qəbul yerlərinin sayı 8 min 600 nəfər və ya 20 faizə yaxın artırılıb.
Onu da bildirək ki, ötən ilin nəticələrinə əsasən, ölkənin ali təhsil müəssisələrində Azərbaycan vətəndaşları ilə yanaşı 96 xarici ölkədən 7,1 min tələbə də təhsil alır. Dövlət Statistika Komitəsindən verilən xəbərə görə, əcnəbi tələbələrin sırasında Türkiyə, İran, Rusiya, Pakistan İslam Respublikası, Gürcüstan, Hindistan, İraq, Suriya Ərəb Respublikası və Nigeriya vətəndaşları üstünlük təşkil edir. Beləliklə, son illər Azərbaycanda ali məktəblərdə təhsil alan tələbə sayında ardıcıl artım qeydə alınır. Dövlət Statistika Komitəsinin açıqladığı sonuncu rəqəmlərə görə, ötən il ölkədəki ali təhsil ocaqlarında 212 min tələbə oxuyub. Cəmi beş il öncə bu say 164 min nəfər olub. 10 il öncə isə Azərbaycanda 143 min tələbə təhsil alırdı. Başqa sözlə, son ildə Azərbaycanda tələbələrin sayı 48 min, son 10 ildə isə 69 min nəfər artıb. Plan yerlərinin artırılması bunun əsas səbəbidir. Hökumət bir çox strateji inkişaf sənədində ölkədə ali təhsil alanların sayını artırmağı hədəf kimi müəyyənləşdirib. Ötən il prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi “Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası”na əsasən, Azərbaycanda tələbələrin sayı 20 min artacaq. Burada qeyd edilib ki, gəlirindən asılı olmayaraq bütün ailələrin övladları üçün ali təhsilə əlçatanlıq təmin olunacaq. Ali təhsilin məzmununda əmək bazarının tələbləri nəzərə alınacaq, ali təhsilin keyfiyyəti artırılacaq və beynəlxalq rəqabətliliyi təmin olunacaq, rəqabətli maliyyələşmə və idarəetmə mexanizmləri yaradılacaq. Nəticədə, ali məktəbə qəbul olan tələbələrin sayı əlavə olaraq 20 min nəfər artacaq. Sənədə əsasən, təhsilin bütün səviyyələrində təhsilalanlara rəqəmsal biliklər aşılanacaq. Qlobal informasiya məkanından istifadə üçün maarifləndirmə tədbirləri həyata keçiriləcək. Təhsil müəssisələrində İKT əsaslı infrastruktur inkişaf etdiriləcəkdir. Nəticədə, tədris prosesində və idarəetmədə İKT-nin tətbiqi genişləndiriləcək. Bunlar fonunda tələbə sayı artır. Ancaq o da qeyd olunmalıdır ki, tələbə sayının artması şagirdlərin hazırlıq səviyyəsinin artması hesabına deyil, daha çox keçid ballarının aşağı salınması hesabına gerçəkləşdirilir. Belə ki, Azərbaycanda tələbə sayı kəskin artsa da, onların qəbul imtahanı göstəricilərinin yaxşılaşdığını söyləmək çətindir. Təhsil Nazirliyinin hesabatına görə, 2021-2022-ci təhsil ili üçün keçirilən imtahanlarda universitetə qəbul edilmiş tələbələrin orta balı 275 olub. Bu, əvvəlki ilin nəticəsindən 10 bal, iki il əvvəllə müqayisədə isə cəmi 4 bal artım deməkdir. Ali məktəb məzunlarının işlə təmini məsələsi də diqqət cəlb edən əsas məqamlardan biridir. Yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinə tələbat artmaqda davam etsə də, ali məktən məzunlarının böyük əksəriyyəti bu tələblərə cavab vermir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycandakı tələbələrin 173 min 474-ü əyani təhsil alır. Bu o deməkdir ki, ölkədəki tələbələrin təxminən 82 faizi əyani, 18 faizi qiyabi təhsil alanlardır. “Azadlıq” radiosu bildirir ki, onların 87 min 575 nəfəri təqaüd alır. Bu baxımdan aydın olur ki, Azərbaycandakı bütün tələbələrin 42 faizinin, əyani təhsil alanlarınsa 51 faizə yaxınının təqaüdü var. Hər iki tələbədən biri də dövlətdən ödəniş əldə etmir.
Bu ilin yanvarından bəri Azərbaycanda bakalavr təhsili alan tələbələrin maksimum təqaüd məbləği 175 manatdır. Akademik göstəriciləri 91-100 bal arası olan tələbələr bu qədər təqaüd ala bilər. Akademik göstəriciləri 71-dən çox olan tələbələrə 145 manat, 51-dən yüksək olanlara isə 100 manat təqaüd ödənilir. Bu il Azərbaycanda yaşayış minimumu 246 manatdırsa, deməli, hazırda ən yüksək tələbə təqaüdü belə yaşayış minimumundan 30 faiz azdır. Bu baxımdan, tələbələrin yalnız təqaüd hesabına minimum ehtiyaclarını ödəməsi imkansızdır. Azərbaycanda kuryerlər arasında keçirilən sorğu respondentlərin 34 faizinin – təxminən üçdə birinin tələbə olduğunu üzə çıxarıb. Bahalaşmanın ən çox təsir göstərdiyi sosial kəsimlərdən biri tələbələrdir. Bütün bunlar tələbələrin sosial durumu ilə bağlı hökumətin siyasətini gözdən keçirməsini şərtləndirir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda ölkədəki tələbələrin 60 faizə yaxını ödənişli əsaslarla təhsil alır. Dünyanın bir çox ölkəsində tələbələrə bəlli güzəştlər verilir. Bu addımlarla hökumətlər tələbələrin xərclərini azaltmağa, sosial durumunu yaxşılaşdırmağa çalışır. Belə güzəştlər arasında ən çox tətbiq edilənlərdən biri ictimai nəqliyyatla bağlıdır. Bir çox ölkədə tələbələr ictimai nəqliyyata digərləri ilə müqayisədə daha az pul ödəyir. Məsələn, qonşu Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə ictimai nəqliyyatda gedişhaqqı 1 lari (66 qəpik) olsa da, tələbələr nəqliyyata bundan beş dəfə az - 20 tetri (təxminən 13 qəpik) ödəniş edir. Eyni sistem digər qonşu ölkə Türkiyədə də tətbiq edilir. İstanbulda tələbələrin ictimai nəqliyyata ödədiyi vəsait (7.32 lira) digər vətəndaşlarla müqayisədə (15 lirə) iki dəfə aşağıdır. Eyni zamanda, tələbələrin aylıq 212 lirə - təxminən 13 manat ödəyərək aylıq kart əldə etmək imkanı da var. Deməli, ayboyu gündə iki dəfə ictimai nəqliyyatdan yararlanan tələbə ictimai nəqliyyata İstanbulda 13 manat ödədiyi halda, Azərbaycanda bu rəqəm, ən azı, 24 manat olacaq. Azərbaycandakı tələbələrin xərclərində əsas yerlərdən birini də kirayə xərcləri tutur. Ölkənin digər bölgələrindən Bakıya təhsil almağa gələn tələbələr kirayə mənzil bazarında tələbi formalaşdıran əsas kəsim sayılır. Son illər daşınmaz əmlak qiymətlərinin artması tələbələrin kirayə üçün ödədiyi vəsaiti də yüksəldir. Azərbaycanda universitetlərin təklif etdiyi yataqxana xidmətlərinin tələbi qarşılamaması bu problemin əsas səbəblərindən biridir. Hökumət uzun illərdir ölkədə tələbə yataqxanalarının sayının artırılacağı ilə bağlı vədlər versə də, bu yöndə hansısa ciddi dəyişikliklər görünmür. Bu baxımdan, Azərbaycanda tələbə yataqxanalarının say və tutumunun artırılmasına vəsait ayrılması və bu yerlərdə tələbələrə əlverişli şərtlərlə xidmət göstərilməsi də tələbələrin sosial durumunun yaxşılaşmasına xidmət edə bilər. Hesab edilir ki, Azərbaycanda peşə təhslinə də diqqət artmalıdır. Xüsusən də texniki peşələrə tələb artır. Hazırda ölkədə 1466 tələbə yüksək texniki peşə təhsili alır. Bu təhsil səviyyəsi üzrə tələbələrin sayının 2026-cı ilə qədər 9200-ə çatdırılması planlaşdırılır. Onu da bildirək ki, hazırda Azərbaycanda 98 peşə təhsili müəssisəsi var. Peşə təhsil mərkəzlərinin sayı isə 14-dür. Ölkəmizdə 120 ixtisas üzrə 23 min 600 tələbə peşə təhsili alır. Son üç ildə peşə qəbulu üzrə göstəricilər 30 faiz artaraq, keçən il tələbələrin sayı 19 mini ötüb. Bundan başqa, 2022-2023-cü tədris ilində 5 regionda fəaliyyət göstərən 8 peşə təhsil müəssisəsində yüksək texniki peşə təhsil səviyyəsi üzrə də tələbə qəbulu aparılıb.
Samirə SƏFƏROVA
