Azərbaycanlıların hazırkı Ermənistan dövlətinin ərazisindən tam deportasiyasının 35 ili tamam olur.
Son deportasiya əməliyyatı ilə Ermənistan dövləti 8 min kvadrat kilometr ərazidə (172 yaşayış məntəqəsi) yaşayan azərbaycanlı sakinlərini tarixi torpaqlarından qovaraq acı məhrumiyyətlərə məruz qoyub.
1988-ci ilin soyuq dekabrının birinci ongünlüyündə Ermənistan ərazisində yaşayan 182.000 azərbaycanlı (rəqəm BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali komissarlığınındır), 18.000 kürd və min nəfər rus (rəqəmlər Azərbaycan Respublikası keçmiş Ali Sovetinin Qaçqınlar üzrə komissiyasınındır) zorla daimi yaşayış yerlərindən deportasiyaya məruz qalıb.
Keçmiş SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin yarımçıq qalmış istintaq materiallarından göründüyü kimi, Ermənistan hökuməti tərəfindən həyata keçirilən deportasiya əməliyyatı zamanı 216 azərbaycanlı qətlə yetirilib; o cümlədən 2 nəfərin diri-diri başı kəsilib, 11 nəfər diri halda, 2 nəfər isə öldürüldükdən sonra yandırılıb, 1 nəfər asılıb, 3 nəfər doğranıb, 29 nəfər maşın təkərləri altında qoyulub, 41 nəfər döyülərək öldürülüb, 49 nəfər dağlarda donub, 1 nəfər elektrik cərəyanına qoşularaq öldürülüb, 1 nəfər özünü öldürüb, 10 nəfər infarktdan ölüb, 8 nəfər itkin düşüb. Öldürülənlərin 57-si qadın, 23-ü uşaqdır.
Ümumilikdə, indiki Ermənistan ərazisində yaşamış azərbaycanlıların deportasiya tarixi 1820-1988-ci illik bir dövrü əhatə edir. Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindəki tarixi torpaqlarından qaçqınlıq məhrumiyyətləri nəinki Azərbaycanda, eləcə də Ermənistanın özündə və başqa ölkələrdə çap olunmuş kitablarda da kifayət qədər öz əksini tapıb.
Ermənistan müharibədən sonra yaranan reallıqlarla barışmağı hələ də bacarmır
Prezident İlham Əliyev “Qlobal dünya nizamına təhdidlər” mövzusunda IX Qlobal Bakı Forumunun açılışında çıxışı zamanı da qarşı tərəfə çox mühüm mesajlar ünvanlamışdı. Bildirmişdi ki, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü sual altında qoymağa davam etsə, Azərbaycanın başqa seçimi olmayacaq və Ermənistanın ərazi bütövlüyünü sual altında qoyacaq. Çünki son əsrin tarixi aydın şəkildə göstərir ki, 1920-ci ilin noyabrında, Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən 6 ay sonra sovet hökuməti Azərbaycanın tarixi hissəsi olan Zəngəzuru qoparıb Ermənistana verib. Ona görə də əgər Ermənistan Qarabağdakı ermənilər üçün status tələb etsə, nə üçün Azərbaycan Qərbi Zəngəzurdan olan azərbaycanlılar üçün status tələb etməsin? Çünki orada tam olaraq azərbaycanlılar məskunlaşmışdı. Prezidentin bu açıqlaması erməni cəmiyyətinə xəbərdarlıq olsa da, Ermənistan müharibədən sonra yaranan reallıqlarla hələ də barışmağı bacarmır. Bu da öz növbəsində tarixi nöqteyi-nəzərdən Azərbaycanın tapdanmış hüquqlarının bərpasını gündəmə gətirir.
Zorla deportasiyaya məruz qalmış qərbi azərbaycanlıların hüquqları bərpa ediləcək
Qərbi Azərbaycan İcmasının inzibati binasında yaradılan şəraitlə tanış olan Prezident İlham Əliyevə məlumat verildi ki, 1988-1991-ci illərdə Qərbi Azərbaycandan qovulmuş 50 mindən çox ailənin 20 minə qədərinə dəymiş ziyan hesablanıb və hazırda bu işlər davam etdirilir. Həmin illərdə Qərbi Azərbaycanda 300-ə yaxın yaşayış məntəqəsindən qovulan qaçqınların hər bir ailə üzrə dəqiq statistikası aparılıb, 130 kəndin siyahısı tamamlanıb. Təşkilat Qərbi Azərbaycanda tarixi və mədəni irsimizin bütün nümunələrinin dəqiq siyahısının hazırlanmasını davam etdirir.
Qərbi Azərbaycan İcması da bundan sonra daha mütəşəkkil formada fəaliyyət göstərəcək, 1990-cı illərin əvvəllərində Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı təhrif edilmiş təsəvvürü tamamilə dəyişdirəcək. Zorla deportasiyaya məruz qalmış qərbi azərbaycanlıların hüquqları bərpa ediləcək. Bunun üçün beynəlxalq müstəvidə fəallıq göstərilməli, rəqəmsal platforma vasitəsi ilə tarixi həqiqətlər, ermənilər tərəfindən dağıdılan abidələrimiz, saraylar, məscidlər, şəhərlər haqqında ətraflı məlumatlar toplanılıb beynəlxalq tədbirlərdə dünya ictimaiyyətinə çatdırılmalıdır.
Azərbaycan bu məsələnin arxasında möhkəm durur və bundan sonra da duracaq
Artıq vəziyyət o yerə çatıb ki, qərbi azərbaycanlılar dövlət və ictimai maraqların vəhdət nöqtəsini təşkil edirlər. İndiki Ermənistan ərazisindən qovulmuş azərbaycanlıların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə, sülh yolu ilə geriyə qayıtmasının təmin edilməsi barədə Konsepsiya da hazırlanıb.
Bu Konsepsiya indiki Ermənistan ərazisindən zorla çıxarılmış azərbaycanlıların geriyə qayıtması üçün İcmanın həyata keçirəcəyi fəaliyyətin məqsədləri, prinsipləri, hazırlıq və icra tədbirləri üçün ümumi çərçivəni müəyyən edir. Konsepsiya beynəlxalq hüquqa, aidiyyəti dövlətdaxili hüquqa, tarixi faktlara əsaslanır, ədalətin və sülhün bərqərar olunmasına xidmət edir. Azərbaycan rəhbərliyi qərbi azərbaycanlıların hüquqları məsələsini beynəlxalq səviyyədə gündəmə gətirir. Lakin biz görürük ki, Ermənistan hakimiyyəti bizim tələbimizə qarşı addımlar atır. Paşinyan bu yaxınlarda etdiyi çıxışında SSRİ dövründə Bakı, Sumqayıt və Azərbaycanın digər bölgələrdə yaşamış ermənilərdən söhbət açıb. Erməni qaçqınların da Azərbaycana qayıtmasını tələb edib.
Öz aləmində hesab edir ki, guya Azərbaycanın Qərbi Azərbaycan tələbinə advekat cavab verib. Bu insan başa düşmür ki, Qərbi azərbaycanlılar öz doğma yurd-yuvalarında əsrlər boyu yaşayıblar. Bakı və Sumqayıtda vaxtı ilə yaşamış ermənilər isə yerli sakinlər deyil, onlar başqa yerlərdən köçüb gəliblər. Azərbaycan bu məsələnin arxasında möhkəm durur və bundan sonra da duracaq. Qərbi Azərbaycan İcması da bu məsələni BMT -nin və digər beynəlxalq qurumların diqqətinə gətirib. Bir sözlə, ictimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi baxımından da qərbi azərbaycanlılarla bağlı mövzu daimi diqqət tələb edir.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
