Postsovet məkanında insan hüquqlarının ən çox pozulduğu ölkələr sırasında Ermənistan getdikcə daha çox diqqət cəlb edir. Bunu, əslində ermənilər özləri də təsdiq edir. Məsələn, ötən ilin yekunlarına əsasən, Ermənistan Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə (AİHM) müraciətlərin sayına görə ilk onluğa daxil olub. Bu dövr ərzində Ermənistandan 1250 ərizə daxil olub ki, bu da verilən ərizələrin ümumi sayının 1,7%-ni təşkil edir. 2022-ci ildə Ermənistandan əvvəlki illə müqayisədə 111 yeni müraciət daxil olub.
2022-ci ildə Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi Ermənistana qarşı 31 ərizə üzrə 21 qərar çıxarıb və onların hamısında ən azı bir pozuntu aşkar edib. Qeyd olunur ki, ən çox pozulan hüquqlar azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüququ və qeyri-insani və ləyaqəti alçaldan rəftardan qorunmaq hüququdur. Azadlıq və təhlükəsizlik hüququ, ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ, mülkiyyətin müdafiəsi hüququ da Ermənistanda vaxtaşırı pozulur. Erməni hüquq müdafiəçisi Larisa Alaverdyan da qeyd edir ki, ölkədə həmişə olduğu kimi insan hüquqlarının pozulması davam edir. O bildirib ki, əgər hakimiyyət artıq hüquq atmosferinin dəyişdiyini elan edirsə, o zaman emosional yanaşmalarla çıxış etmək yox, hüquq normalarına riayət etmək lazımdır: “Lakin buna əməl edilmir. İndiki hakimiyyət əvvəlki hakimiyyətlərin səhvini təkrarlayır. Hüquqi dövlətin təşəkkülü yollarını tapmaq lazımdır. Son vaxtlarda bir çox hay-küylü həbslər insan hüquqlarının pozulması ilə müşayiət olunur. Risq var ki, dövlət yenə də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarları üzrə kompensasiya ödəməli olacaq”. Hüquq Müdafiə Təşkilatları Monitorinq Qrupunun Ermənistanda insan hüquq və azadlıqlarının pozulması faktları ilə bağlı hesabatı da əslində sözügedən ölkədə acınacaqlı vəziyyətdən xəbər verir. Qeyd edək ki, hesabatda 2020-2022-ci illər ərzində Ermənistanda insan hüquq və azadlıqlarının pozulması halları, mülki əhaliyə qarşı qəddar münasibət, nümayişlər zamanı saxlanılan şəxslər, jurnalistlərə qarşı cinayət işləri haqqında və s. geniş məruzə olunub. Hesabatda qeyd edilib ki, insan hüquqları üzrə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən Azərbaycana qarşı hər zaman ikili standartlar tətbiq edildiyi halda, Ermənistanın erməni xalqına qarşı son 2 il ərzində antidemokratik, qeyri-insani münasibətləri görməzdən gəlinir. Bildirilib ki, xüsusən, 2022-ci ilin aprel-iyul ayları ərzində Ermənistanda polisin nümayiş edən şəxslərə qarşı qəddar münasibəti, səs qumbaralarından istifadə halları beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən nədənsə “görülmədi”. Hesabatda vurğulanıb ki, Ermənistanda Paşinyan hakimiyyəti özünü “demokratik hakimiyyət” kimi təbliğ etsə də, hesabatda əks olunan faktlar deməyə əsas verir ki, onlar öz əməli fəaliyyətlərində demokratiyadan çox uzaq idarəçilik həyata keçirirlər.
Hüquq Müdafiə Təşkilatları Monitorinq Qrupu beynəlxalq təşkilatları, insan hüquqları sahəsində fəaliyyət göstərən qurumları Ermənistanda baş verən bu qeyri-insani münasibətlərə qarşı həssas olmağa və eləcə də ikili standartlardan uzaq olmağa çağırıb. Hüquq müdafiəçisi Səidə Qocamanlı bu fonda qeyd edir ki, heç bir Qərb ölkəsinin lideri və ya hansısa qərbli jurnalist Ermənistanı demokratik ölkə adlandıra bilməz. O xatırladıb ki, 2020-ci ilin axırlarında Ermənistanda xalq baş nazir Nikol Paşinyana qarşı ayağa qalxmışdı: “Həmin vaxt Ermənistanda həbs olunan jurnalistlərə işgəncələr verilib. Nikol Paşinyana və onun hakimiyyətinə qarşı çıxan jurnalistlərin dilə gətirdikləri ağır təhqirlərə görə Ermənistanda 802 nəfərə cinayət işi açılıb. Bizim hesabatımız genişdir. Bunu Avropa İttifaqına və hüquq müdafiə sahəsində beynəlxalq təşkilatlara göndərəcəyik. Qərb siyasətçiləri və jurnalistlərinin Ermənistanı Qafqazın ən demokratik ölkəsi kimi təqdim etmələri əsassızdır. Çünki bu, ölkədə insanların toplaşma azadlığına, söz azadlığına mane olur”. S.Qocamanlı vurğulayıb ki, Azərbaycanın Vətən müharibəsindəki qələbəsindən sonra Ermənistanın sabiq prezidenti Serj Sarkisyanın tərəfdarlarları həbs olunub, bir deputat qətlə yetirilib. Onun sözlərinə görə, bütün bunlar Ermənistanın tam demokratik ölkə olmadığını deməyə imkan verir: “Hesabatlarımızı bütün aparıcı beynəlxalq təşkilatlara göndərəcəyik”. Hüquq müdafiəçisi Azərbaycana qarşı ikili standartların aradan qaldırılmasını tələb edir: “Həmişə Ermənistanda insan hüquqlarının yüksək səviyyədə olduğunu iddia edirlər. Hardadır bu insan hüquqları? Bu hesabat göstərir ki, Ermənistanda olan insan hüquqları pozuntuları Azərbaycanla müqayisəedilməz dərəcədə çoxdur. Bu məsələdə Azərbaycanla Ermənistanı tərəzinin eyni gözünə qoymaq olmaz". Digər hüquq müdafiəçisi Novella Cəfəroğlu isə diqqəti ona yönəldir ki, Brüsseldə prezidentlərin görüşündən sonra Ermənistanda olan insan haqlarının pozuntusu heç bir yerdə qeydə alınmayıb. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycanda stabilliyi görmək istəmirlər və hər zaman Azərbaycana ikili standartlarla yanaşıblar: “Ona görə biz bu hesabatları beynəlxalq təşkilatlara göndərəcəyik. Azərbaycan həm Ermənistandan, həm də Gürcüstandan daha demokratik dövlətdir. Bir zamanlar Gürcüstanda demokratiyanın carçısı hesab edilən Mixail Saakaşvilinin vəziyyətini də hamı açıq-aşkar görür”.
Ermənistanda digər müstəvidə də hüquq pozuntuları geniş vüsət alıb. Məsələn, iqtisadi hüquqları burada xüsusi qeyd etmək olar. Bunu Ermənistanın “LUYS” Fondunun araşdırıması da göstərir. Fond “Heritage Foundation” tərəfindən dərc olunan “İqtisadi Azadlıq İndeksi 2023” hesabatını araşdırıb. 1995-ci ildən bəri hər il dərc olunan bu hesabatlarda dünyanın müxtəlif ölkələrində, o cümlədən Ermənistanda iqtisadi azadlığın dərəcəsi qiymətləndirilir. “LUYS” Fondu qeyd edir: “2023-cü ildə də Ermənistanın iqtisadi azadlıq indeksi azalmaqda davam edir. Ermənistan İqtisadi Azadlıq İndeksində (EFI) 65,1 balla dünya reytinqində 50-ci yerdədir (bu, ötən illə müqayisədə 0,2 bal azdır), Avropa regionunda isə 28-ci yerdədir. Ermənistanın iqtisadi azadlıq indeksi 2002-ci ildən bəri ən aşağı göstəricidir. Ötən il olduğu kimi, Ermənistan iqtisadi cəhətdən “orta azad” ölkələr qrupuna daxildir. Yeri gəlmişkən, 2020 və 2021-ci illərdə Ermənistan iqtisadi cəhətdən “əsasən azad” ölkələr qrupuna daxil edilib”. Hesabatda həmçinin qeyd olunur ki, Ermənistanda iqtisadi azadlığın əsasları məhkəmə sistemi tərəfindən etibarlı şəkildə qorunmur və korrupsiya ciddi problem olaraq qalmaqla yanaşı, iqtisadi inkişaf imkanlarını azaldır. Qeyd edilir ki, “Pul və kredit azadlığı” alt indeksi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Subindeksin 7 bənd azalması əsasən yüksək inflyasiya ilə bağlı olub: “Fiskal Davamlılıq və Dövlət Xərcləri” alt indekslərindəki azalma narahatlıq doğurur (onlar 2022-ci ildə də azalırdı). Azalma onunla əlaqədar ola bilər ki, borc vəsaitləri faktiki olaraq dövlət investisiyalarına çevrilməyib (ictimai məhsulun yaradılması, iqtisadi infrastrukturun və insan kapitalının inkişafı və s.), sadəcə olaraq cari büdcə xərclərinə köçürülüb”.
Tahir TAĞIYEV
