Dünya silah bazarında son dövrlərdə olduqca maraqlı vəziyyət müşahidə edilir. Bu vəziyyətin təhlili Azərbaycanın daxili imkanlar hesabına silah istehsalını artırmasının, eyni zamanda idxal mənbələrini şaxələndirməsinin nə dərəcədə düzgün strategiya olduğunu bir daha təsdiq edir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, Stokholm Sülh Tədqiqatları İnstitutu (SIPRI) silah biznesi ilə bağlı yeni hesabat açıqlayıb. Burada bildirilir ki, son beşillikdə Rusiyanın qlobal silah ixracında payı azalıb. Qərbin Moskvaya sanksiyaları, eləcə də Ukraynada davam edən müharibə səbəbindən Kremlin özünün silah ehtiyacının artması xaricə satışı məhdudlaşdırıb. 2013-2017-ci illərdə Rusiyanın qlobal silah ixracında payı 22 faiz idisə, 2018-22-ci illərdə 16 faizə düşüb. Birləşmiş Ştatlar silah ixracında lider olaraq qalır, beşillik dönəmdə payı 33 faizdən 40 faizə yüksəlib. SIPRI-nin aparıcı tədqiqatçısı Piter Vezemən qeyd edir: “Ukraynanın işğalı Rusiyanın silah ixracını daha da məhdudlaşdıra bilər. Çünki Rusiya öz silahlı qüvvələrinin silahla təchizatına önəm verəcək, Rusiyaya ticarət sanksiyaları, ABŞ-nin və müttəfiqlərinin Rusiyadan silah almamaqla bağlı təzyiqindən dolayı digər ölkələrin tələbatı da aşağı səviyyədə olacaq”. SIPRI qeyd edir ki, dünyada silah ixracına illərlə ABŞ və Rusiya liderlik edib, son 30 ildə bu ölkələr birinci və ikinci yerləri tutub. Üçüncü silah ixracatçısı Fransanın payı isə 7.1 faizdən 11 faizə yüksəlib. Fransa əsasən Asiya, Okeaniya, Yaxın Şərq ölkələrinə silah göndərir. Hindistan son beş ildə Fransanın silahlarının 30 faizini əldə edib. 2022-ci ildə Ukrayna dünyanın üçüncü ən böyük (Qətər və Hindistandan sonra) silah idxalçısısa çevrilib. Rusiyanın işğalı öncəki dekadalardakı vəziyyəti dəyişdirib, Rusiya ötən il fevralın sonunda işğala başlayandan ABŞ və Avropa ölkələrinin hərbi yardımı güclənib. Hesabatda vurğulanır: “1991-ci ildən 2021-ci ilin sonunadək Ukrayna az sayda böyük silah idxal edib”. Son beşillikdə qlobal silah idxalının 2 faizi Ukraynanın payına düşüb. Hesabatda qeyd olunur ki, Rusiyadan təhdidin yüksəlməsi fonunda Avropanın NATO üzvləri silah idxalını 65 faiz artırıblar. Vezeman vurğulayıb: “Rusiya Ukraynanı işğal etməyə başlayandan Avropa ölkələri sürətlə və daha çox silah idxal etmək istəyirlər”. 2018-2022-ci illərdə dünyanın silah idxalçıları sırasında Azərbaycan da var. Ölkəmiz əsas silah idxalçılarından biri hesab olunur. Araşdırmaya əsasən, Azərbaycanın əsas silah təchizatçıları İsrail, Rusiya, Türkiyə və Belarusdur. İsrail Azərbyacnın silah idxalında getdikcə əsas yer tutur. Qeyd edək ki, son illərdə Azərbaycan İsraildən AIL Storm (“Sufa”) nəqliyyat vasitəsi, 160 mm-lik “Lynx LAR” və “Lynx Extra” raket sistemləri, 155 mm-lik “Atmos-2000”, “Semser” haubitsası, 120 mm-lik “Cardom” minaatanı, “İMİ Shipon” və “Spayk” tank əleyhinə raketləri, UZİ markalı tapança-pulemyot, Tavor TAR-21 və Tavor MTAR-21 kimi avtomat tüfəngləri, “Harop” silahlarını, “Heron” və “Hermes” tipli pilotsuz uçuş aparatlarını, “Barak-8” ZRK raketini, “Sand Cat” və “Samson MLS” döyüş modulu 4×4, 6×6, 8×8 təkər formuluna malik döyüş maşınlarını, T-72SİM1 tankını, hava hücumuna və raket hücumlarına qarşı “Dəmir gümbəz” komplekslərini alıb.
İsrailin “Haaretz” qəzeti isə yazır ki, son yeddi ildə Azərbaycanın “Silk Way Airlines” karqo şirkəti İsrailin cənubundakı Ovda aeroportuna 92 uçuş həyata keçirib. Bildirilir ki, “Silk Way Airlines” Ovdaya eniş edən, İsrailin hava məkanından silah daşımağa icazəsi olan azsaylı xarici şirkətlərdən biridir. Araşdırmada deyilir ki, Ovda İsrailin silah daşıyan reysləri qəbul etmək icazəsi olan yeganə hava bazasıdır. Negev səhrasında yerləşən Ovdadan fərqli olaraq İsrailin “Ben Gurion” aeroportu ölkənin mərkəzində sıx məskunlaşmış ərazidə yerləşir, ona görə də partlayıcı olan yük təyyarələrinin oraya giriş icazəsi yoxdur. Ovda eyni zamanda mülki və hərbçi uçuşlara xidmət edir. Bu aeroporta uçuşların bəzilərinin Azərbaycanın Müdafiə Nazirliyinin işarəsi ilə həyata keçirildiyi qeyd olunur. “Silk Way” Asiyada ən böyük karqo şirkətlərindən biridir. “Haaretz” qeyd edir ki, “Silk Way Airlines” hər həftə Bakı aeroportu ilə “Ben Gurion” arasında üç uçuş həyata keçirir. Qəzet məhz mülki karqo təyyarələri üçün qeyri-adi məkan sayılan Ovdaya şirkətin IL-76 təyyarələrinin son yeddi ildə azı 92 uçuş həyata keçirməsinin ilk dəfə açıqlandığını yazır. Məlumatlar həmin reyslərin 2016-cı ilin ortasında və 2020-ci ilin sonu, 2021-ci ilin əvvəlində intensivləşdiyini göstərir. Həmin dövrdə Qarabağda döyüşlər qızışıb. Azərbaycanın toqquşmalarda İsrail və Türkiyə silahlarından daha çox istifadə etdiyi bildirilir. Elə “Al-Monitor” portalı da bütün bunların Azərbaycanla Ermənistan arasında Qarabağ münaqişəsinin qalması fonunda baş verməsinə diqqət çəkir. “Al-Monitor” Bakı və İsrailin son 30 ildə əməkdaşlığı dərinləşdirdiyini, ancaq münasibətlərin miqyasının əsasən gizlin saxlandığını qeyd edir. İsrail Bakını vacib təhlükəsizlik və strateji tərəfdaş hesab edir. “Haaretz” isə iddia edir ki, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinə məxsus nəqliyyat təyyarəsi son həftələrdə iki dəfə ehtimalən Negevdəki hərbi hava bazasında eniş edib. Məqalədə yenə də vurğulanır ki, bu hadisə Qarabağda Ermənistan və Azərbaycan qoşunları arasında hərbi əməliyyatların şiddətləndiyi vaxta təsadüf edib: “Bəzi mənbələrdən alınmış məlumatlara görə İsrail Azərbaycana son 4 il ərzində 5 milyard dollar dəyərində silahlar satıb və 2014-cü ilin sentybarında İsrailin müdafiə naziri Moshe Yaalon Bakıda səfərdə olub. Bu səfər zamanı iki ölkə arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub”. Hesab edilir ki, Rusiyanın silha ixracını azaltdığı bir vaxtda Azərbaycanın müxtəlif mənbələrdən silah alması ölkənin bir ölkədən asılılığını aradan qaldırıb. Bu hal Azərbaycanı hərbi cəhətdən daha qüdrətli ölkəyə çevirir.
Nahid SALAYEV
