Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz və Gürcüstan böhranı üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaarın Azərbaycanda verdiyi müsahibəsində bir sıra məqamlar var.
Laçın yolundakı vəziyyətlə bağlı Klaar bunları qeyd edib: “Laçın yolunda nələrin daşınması ilə bağlı şəffaflığın təmin olunması ideyası tamamilə legitimdir. Çünki biz Laçın yolundan gərginliyi daha da artıran məhsulların daşınmasını, hər hansı hərbi və ya qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə olunmasını istəmirik. Bu bir məqam. Şəffaflıq tamamilə qanunidir. Məncə, bu şəffaflığın əldə olunması ilə bağlı hansı yolların, vasitənin olması müzakirələrin və danışıqların mövzusudur. Düşünürəm ki, bunun bir neçə yolu var. İnanıram ki, bunlardan bəziləri keçmişdə müzakirə olunub. Məsələn, rusların bu əraziyə nəyin gəldiyini və getdiyini daha yaxşı yoxlaya bilməsi üçün yoxlama məntəqəsində bəzi əlavə avadanlıqlarının olması. Yenə də düşünürəm ki, bunun bir neçə yolu var, məncə, bunun ətraflı müzakirə olunması vacibdir. Hesab edirəm, Ermənistanda belə bir fikir var ki, Laçın və Zəngəzur iki ayrı məsələdir. Bunlardan biri 2020-ci ilin noyabr bəyanatının bir bəndində əksini tapan Laçın dəhlizidir, daha sonra isə 2020-ci il bəyanatının digər bəndində əksini tapan Azərbaycanla Naxçıvan arasında əlaqələnmə məsələsi var. Deməli, bu mənada bəyanatda bunlar müxtəlif hissələrdə qeyd olunub və yanaşma fərqlidir. Amma sonda bu sual danışıqların, müzakirələrin mövzusudur. Təbii, bizim fikrimiz budur ki, şəffaflığın olması, həqiqətən qanunidir”.
Göründüyü kimi, Toivo Klaar Laçın yolu ilə bağlı 2 məsələdə erməniləri məyus edir. Klaar deyir ki, Laçın yolunda şəffaflığı təmin etməyin bir neçə yolu var. Sonra qeyd edir ki, Laçın yolu və Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələ 10 noyabr sənədində ayrı-ayrı bəndlərdə qeyd olunub. Ermənilər deyir ki, bunlar fərqli mövzulardı. Klaar isə deyir ki, bunlar müzakirə olunmalıdır.
Politoloq, AMİP Mərkəzi Şurasının sədri Rəşad Bayramov qəzetimizə bildirdi ki, bəzi məsələlər kimi, bu da gələcək müzakirələrin mövzusudur: “Ancaq Zəngəzur dəhlizi Laçın yolu ilə eyni formada fəaliyyət göstərməlidir. İstər 2020-ci ilin 10 noyabr, istərsə də 2021-ci ilin 11 yanvar və 26 noyabr bəyannamələrində açıq şəkildə bildirilir ki, Azərbaycan Laçın yolu ilə təhlükəsiz keçidi təmin edir. Eləcə də Ermənistan da Azərbaycana Zəngəzur dəhlizi ilə maneəsiz keçidi təmin etməlidir. Hazırda Laçın dəhlizində gömrük məntəqələri yoxdur. Bu hal Zəngəzur dəhlizində də olmalıdır. Əgər Ermənistan Zəngəzur dəhlizi ilə daşımalara nəzarət üçün gömrük məntəqələrinin quraşdırılmasını təkid etsələr, Azərbaycan da Laçın dəhlizində eyni şərtləri tələb edəcək. Klaar şəffaflığın təmini, müzakirə yolları deyəndə məhz bunları nəzərdə tutur. Ermənilər istəyir ki, onlar Laçın yolundan dəhliz kimi istifadə etsinlər, biz isə Zəngəzurdan yol kimi. Yəni onların yoxlanışından keçəndən sonra yoldan istifadə edək. Belə olan təqdirdə, biz eyni qaydaların Laçın yoluna da tətbiq olunmasını tələb edirik. Əslində. 30 illik işğalçı siyasət yürütdüyünə görə uzun müddət bütün regional layihələrdən kənarda qalan Ermənistan da Azərbaycanın yaratdığı bu imkanlardan istifadə etmək fürsətini əldən qaçırmamalıdır. 10 Noyabr bəyanatının 9-cu maddəsində Naxçıvanla dəhlizin yaradılması, bütün dəhlizlərin açılması qeyd edilib. Ermənistan 10 noyabr öhdəliyindən qaçır. Belə olan halda, təbii ki, Azərbaycanın da öz öhdəliklərindən imtina etmək hüququ var. Əgər bizə lazım olan dəhlizlər açılmırsa, Laçın yolunun da fəaliyyəti sual altına alınacaq”.
Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın iki bölgəsini, yəni Şərqi Zəngəzurla Naxçıvan Muxtar Respublikasını birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizi ekstraterritorial layihədir: “Bu dəhlizin prinsipi və beynəlxalq hüquqla nəzərdə tutulmuş fəaliyyət məcrası bir sıra məqamları özündə ehtiva edir. Onların arasında ən başlıcası Zərgəzur dəhlizi ilə daşımalara Ermənistanın müvafiq dövlət qurumlarının və strukturlarının nəzarət etməməsidir.
Zəngəzur dəhlizi ilə daşımaların reallaşdırılması zamanı Ermənistanın polis, gömrük və s. qurumlarının nümayəndələri heç bir halda Azərbaycana məxsus nəqliyyat vasitələrini saxlaya, yoxlaya, baxışa məruz qoya və təftiş edə bilməzlər.
Sadəcə, demarkasiya və delimitasiyadan sonra bəlirlənəcək Azərbaycan-Ermənistan sərhədini keçərkən sözügedən nəqliyyat vasitələri Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının mənsubları tərəfindən müvafiq sərhəd nəzarətindən keçirilə bilər. Zəngəzur dəhlizi ilə daşımaların təhlükəsizliyini də Rusiya təmin etməlidir. Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın iki bölgəsini birləşdirəcəksə, Laçın yolu Gorusla Azərbaycan şəhərini birləşdirən və Azərbaycan ərazisindən keçən kiçik, qısaməsafəli loqistika vasitəsidir. Klaar bu amilləri nəzərdə tutur”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
