“Təbriz Bakıya arxa” rubrikasında adı bu gün də dillərdən düşməyən, tez-tez yada salınan, şərəfli mübarizəsi örnək olan 1945-1946-cı illərdə Milli Hökumətin baş prokuroru olan Firudin İbrahimidən danışacağıq. Şah rejimi repressiyasının qurbanı olan Firudin İbrahimi edama məhkum edilir.
Onun edam ediləcəyini eşidən xalq İbrahimiyə öz sədaqətini, sevgisini göstərmək, şah rejiminə qarşı üsyanını, etirazını bildirmək üçün edamın icra ediləcəyi yerə axışır. F.İbrahimi son anda da xalqı qoruyur və öz tarixi son sözünü deyir: “Mənim əzizlərim, həmvətənlilərim, səbr edin, qoy qan tökülməsin! Çox keçməz ki, Azərbaycan xalqı qələbə çalacaq və yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq. Yaşasın Azərbaycan xalqı! Yaşasın dogma Ana Vətənimiz Azərbaycan!”. Həkim Azəri Fərhadın və mühəndis Ələkbəri Ələddinin xatirələrinə görə, cəlladlar qorxularından onu dərhal edam ediblər… Məlumatlara görə, İbrahimini 1947-ci il mayın 23-də Təbriz şəhərinin Gülüstan bağında dar ağacından asıblar. Hadisə şahidləri, onun qohumları və ailə üzvləri bildiriblər ki, edam səhər tezdən, saat 5 radələrində icra edilib.
Bəri başdan deyək ki, F.İbrahimi barədə bir sıra tədqiqatçılar, alimlər geniş araşdırmalar aparıb, onların sayı xeyli dərəcədə çoxdur. Bu məqalədə də, təbii ki, İbrahimi barədə yazılanlardan istifadə edəcəyik. Şübhəsiz, o alimlər arxivlərdə böyük zəhmət çəkib bu faktları gün işığına çıxarıblar. Bu xüsusi vurğulanmalıdır.
Görkəmli dövlət xadimi, natiq və publisist, 3 sentyabr 1945-ci ildən Azərbaycan Demokrat Firqəsi (3 sentyabr 1945) Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Azərbaycan Milli Məclisinin nümayəndəsi (İran), 1945 - 1946-cı illərdə Azərbaycan Milli Hökumətinin baş prokuroru Firudin İbrahimi (İbrahimi Firudin Qəni oğlu) 1918-ci ildə noyabr ayının 21-də Cənubi Azərbaycanın Astara şəhərində anadan olub.
F.İbrahiminin tədqiqatçılarının yazdıqlarına görə, o, 1943-cü ildən İran Xalq Partiyasının üzvü olub. 1945-ci ildə Tehran Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Tələbəlik illərində inqilabi hərəkata qoşulub. İbrahimi bu illərdə qələmə sarılır və eyni zamanda da Təbriz şəhərində nəşr olunan İran Xalq Partiyasının orqanı olan “Xavəri nov” ("Təzə xəbər") qəzetinin redaktoru olur.
Yazılanlara görə, 1945-ci ilin oktyabr ayında Azərbaycan Demokratik Firqəsinin qurultayında Firudin İbrahimi Milli Məclisə nümayəndə seçilir. O, 1945-ci ilin dekabr ayının 12-də Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş Prokuroru təyin olunur.
İbrahimi Paris Sülh Konfransında...
Paris Sülh Konfransı barədə eşidəndə həmişə içimizdən bir sızıltı keçir. Ona görə ki, 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin nümayəndələri olan görkəmli şəxsiyyətlərimiz də bu konfransa qatılmışdı... Amma təəssüf ki, onlar əbədi olaraq mühacirətdə qaldılar. Firudin İbrahiminin taleyinə isə İkinci Dünya müharibəsindən sonra Parisə getmək yazılıb, amma o geriyə, Vətəninə dönüb...
Tədqiqatçılar yazırlar ki, Firudin İbrahimi 1946-ci ildə Parisdə Sülh konfransında iştirak edib. Qeyd edilir ki, Paris Sülh Konfransında İrana öz hökumətinin İkinci Dünya müharibəsində qalib gəlmiş antihitler koalisiyası dövlətləri ilə faşist Almaniyasının Avropadakı keçmiş müttəfiqləri arasında sülh müqavilələri haqqında mövqeyini şərh etmək imkanı verilirdi.
Firudin İbrahimi də Azərbaycan Milli Hökuməti adından mətbuat nümayəndəsi sifəti ilə bu konfransa gedir və 1946-cı il avqust ayının 10-dan Paris şəhərinin “Lüksemburq” adlanan ən məşhur tarixi qəsrində keçirilən konfransın iclaslarında iştirak edir. Bu konfransın iclaslarında iştirakın nəticəsi olaraq Firidun İbrahimi Azərbaycan Demokratik Firqəsinin orqanı olan “Azərbaycan” qəzetinin 9 noyabr – 10 dekabr 1946-cı il tarixləri arasında çıxmış 23 sayında “Sülh uğrunda” başlığı altında Paris Sülh Konfransı barədə geniş hesabat xarakterli silsilə məqalələrini çap etdirir.
Firudin İbrahimi Paris Sülh Konfransına yola düşdüyü gündən qayıdana kimi oradakı fəaliyyətində, Azərbaycana göndərdiyi hesabatlarında, “Azərbaycan” qəzetində bu konfrans barədə “Sülh uğrunda” başlığı altında çap etdirdiyi silsilə yazılarında da Azərbaycanı, onun xalqını, milli varlığını, qurduğu Milli Hökumətin islahatlarını, azərbaycançılıq ideyalarını özü üçün əsas fəaliyyət xətti kimi qəbul edir və son nəfəsinə kimi də bu prinsiplərə sadiq qalır.
Paris Sülh Konfransı barədə Firudun İbrahimidən ardıcıl, izahlı, doğru və düzgün məlumat alan Seyid Cəfər Pişəvəri 3 sentyabr 1946-cı il tarixində Azərbaycan Demokratik Firqəsinin təsis olunmasının bir illiyi münasibətilə Təbriz teatr salonunda təşkil olunmuş bayram mərasimindəki nitqində böyük bir fəxrlə qeyd etmişdi: “İndi Sülh Konfransında Yaxın Şərqdən yox, bəlkə Əlcəzair və Tunisdən gələn mətbuat nümayəndələri də bizim nümayəndələrə demişlər ki, onlar da bizim böyük işimizi alqışlayırlar.”
Qeyd edilir ki, o, əksinqibalçı qüvvələrə qarşı mübarizə aparan "Babək" adlı könüllü dəstələrin təşkilatçılarından biri idi. "Ettelaat", "Aljir", "Rəhbər", "Mərdom", "Zəfər", "Siyasət", "Azərbaycan" və sair qəzetlərdə Firudin İbrahimi dövrün çatışmazlıqlarını ifşa edən publisistik məqalələr yazırdı...
1946-cı ilin dekabr ayında Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumət qan içərisində boğulduqdan sonra F.İbrahimini həbs etdilər və 1947-ci ilin may ayının 22-də Təbriz şəhərinin "Gülüstan" bağı"nda dar ağacından asdılar...
Baş prokurorun “Gülüstan bağı”nda edamı...
Həkim Azəri Fərhadın və mühəndis Ələkbəri Ələddinin hadisəni belə təsvir ediblər. “1947-ci ilin may aynın 22-də Təbriz şəhərində günəşli havada böyük canlanma var idi. Əhali "Gülüstan bağı"na yığılmışdı. Orada dar ağacı qurulmuşdu. Camaata məlum idi ki, bu gün Milli Hökumətin Baş Prokuroru Firudin İbrahimini dar ağacından asacaqlar (digər inqibalçıların hamısını Təbriz şəhərinin "Saat qabağı" adlanan yerində dar ağaçından asırdılar). "Gülüstan bağı" şah qoşunu və jandarmaları ilə əhatə olunmuşdu. Saat 12-yə yaxın uca boylu, enli kürək, əynində miləmil pencək, ağ köynək və qırmızı qalstuk taxmış, şux geyimli Firudin Ibrahimini jandarmaların əhatəsində dar ağacına gətirdilər. O vaxta qədər F.İbrahimini görməmişdim. Birdən əhali təlatümə gəldi...”
Onun ölümü haqda yazan tədqiqatçılara görə, beynəlxalq münasibətlərdə yaranan gərginlik səbəbindən SSRİ Cənubi Azərbaycan məsələsində Qərb dövlətlərinin müdafiə etdiyi İrana güzəştə getməyə məcbur oldu. SSRİ qoşunları buradan çıxarıldıqdan sonra İran şah qoşunları Azərbaycan Milli Hökumətinin ərazisinə hücuma keçdilər. Güclü müqavimətə baxmayaraq, 1946-cı ilin dekabr ayında şah qoşunları Milli Hökuməti süquta uğrada bildi. Milli Hökumətin bəzi üzvləri və tərəfdarları Şimali Azərbaycana keçdilər. Lakin Firudin İbrahimi öz doğma yurdunda qalmağı seçdi.
Firudin İbrahiminin atası da milli mübariz olub...
Əlbəttə, şanlı, şərəfli, eyni zamanda da kəskin mübarizə yolu keçən insanların, şübhəsiz ki, çox güclü, vətənpərvər ailəsi olmalıdır. Firudin İbrahiminin ailəsi də onun mübarizəsini hər zaman alqışlayırdı. Tədqiqatçılar yazır ki, onun atası, Qəni İbrahimi öz dövrünün müasir düşüncəli ziyalılarından olmuş və Gilan Əyalətinin Rəşt şəhərində Mirzə Məhəmməd Axundzadənin (Sirus) başçılığı ilə Ədalət Firqəsi yaradıldıqdan sonra, Astara şəhərində Ədalət Firqəsinin təşkilat quruluşunu yaratmağa başlamışdır. Qəni İbrahimi 1920-ci ilin iyul ayında Ədalət Firqəsinin Ənzəli şəhərində keçirilən ilk konqresində iştirak etdikdən və İranın Kommunist Partiyasının yaradılmasından sonra həmin partiyanın təşkilat quruluşunun təməlini Astarada qoyur. Qəni İbrahimi dəfələrlə kommunist düşüncəli fəaliyyətlərinə görə yaxalanıb məhbus olunmuşdur. 1931-ci ilin sonlarında polis əməkdaşları tərəfindən Ərdəbil şəhərinə aparılıb təhvil verilərək oradan da Təbrizə köçürülmüşdür. Bir müddət sonra Təbriz həbsxanasından Tehranın Qacar Qəsri Həbsxanasına köçürülür və 2 il həbsdən sonra, xəstələndiyinə görə, buraxılıb Nəhavənd rayonuna sürgün edilir. Qəni İbrahimi sürgündə olmasına baxmayaraq mübarizəsindən geri oturmur. İranda azadlıq hərəkatının yenidən gücləndiyi İkinci Dünya Müharibəsi dönəmində 1944-cü ildə İranın Tüdə Partiyasının təşkilat təməlini Nəhavənddə qoyur. 1946-cı ilin dekabr ayında yenidən yaxalanıb həbs olunur və ağır işgəncələrə məruz qalır. 1958-ci ilin dekabr ayında buraxıldıqdan sonra bəzi əl altıların vasitəsilə zəhərləndirilib öldürülür.
İbrahimi Qəninin həyatı vətəninin istiqlalı və azadlığı yolunda imperializm və irticaçı qüvvələrə qarşı mübarizə ilə zəngindir və oğlu İbrahimi Firudinin tərbiyəsinə və dünyagörüşünün formalaşmasında böyük təsir etmişdir.
“...Yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq”
Tədqiqatçılara görə, F.İbrahimiyə Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif əsərlərində yer ayrılıb. 21 Azər hərəkatı ilə yaxından tanış olan və özü də əslən Cənubi azərbaycanlı olan Mirzə İbrahimov yazdığı “Gələcək gün” əsərində Firudin İbrahimiyə də yer ayırıb. Mirzə İbrahimovdan sonra Həbib Sahir, Fəthu Xoşginabi, Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Söhran Tahir, Xəlil Rza, Arif Səfa, Taryel Ümid və başqaları əsərlərində onun poetik obrazını yaradıb.
Xalqımızın mübariz oğlu Firudin İbrahimli bütün həyatını siyasi mübarizəyə həsr etdi və Cənubi Azərbaycanın müstəqilliyi, azadlığı uğrunda sona qədər mücadilə apardı. Edam kəndirinin bir addımlığında da Milli Hökumətin yenidən bərpa ediləcəyindən ümidini kəsmədi, “Şox keçməz ki, Azərbaycan xalqı qələbə çalacaq və yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq” dedi. Bəli, Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq, bunu Güneyli-Qüzeyli Azərbaycanda hər kəs arzu edir və bu məqsədə doğru irəliləyir...
İradə SARIYEVA
