“Transxəzər”lə bağlı uzun illər müzakirələr gedir, amma hələ ki, heç bir nəticə yoxdur. “Transxəzər” kəmərinin ümumi ötürmə qabiliyyəti 30 milyard kubmetr qaza hesablanıb. Burada bu layihənin icrası üçün bir neçə əsas məsələ var, onlardan biri bu layihəni kimin maliyyələşdirəcəyidir... Əgər bu gün bu layihəyə start verilsə, bir neçə il ərzində, sadəcə olaraq, araşdırmalar aparılmalıdır - geoloji araşdırmalar, ekoloji araşdırmalar, texniki imkanlar, maliyyə tutumu - bütün bunlar açıq suallardır. Mən hesab edirəm ki, bu suallara cavab vermədən “Transxəzər” layihəsi haqqında danışmaq yersizdir... Amma yenə də biz həmişə bu layihəyə siyasi dəstək vermişik. Əgər bizə bu layihə ilə bağlı müraciət olunarsa, əlimizdən gələni edəcəyik ki, kömək göstərək”. Bu sözləri hələ yanvarın əvvəllərində prezident İlham Əliyev yerli televiziya kanallarına müsahibəsində səsləndirib.
Hazırda Azərbaycan, Türkiyə Türkmənistana öz qazını Qərb bazarların çatdırmaq üçün müvafiq köməkliklər etməyə hazır olduqlarını bildirsələr də, Aşqabad bu istiqamətdə müvafiq addımlar atmağa tələsmir. “Azadlıq” radiosunun türkmən xidməti bildirir ki, Türkmənistan özünün qaz ixracat marşrutlarını şaxələndirmək üçün yaranmış belə bir əlverişli dövrdə, yenidən Rusiyanın orbitinə qayıtmağa meyllənib. Rusiya isə artıq bir xeyli vaxtdır ki, Türkmənistanın əsas qaz alıcısı deyil. İndi Türkmənistanın ən böyük alıcısı Çindir. Çin hazırda Türkmənistandan vaxtilə Rusiyanın aldığından dörd dəfə artıq qaz alır. Amma Çin özünü enerji ticarətində daha çox biznes partnyoru kimi aparırsa, Moskva, böyük bir ehtimalla, bu sövdələşmədə siyasi maraqlara malik olacaq. Bu xüsusilə də indi, Rusiyanın Avropanın qaz bazarından çıxarıldığı bir vaxtda daha da aktualdır. Londondakı “Chatham House” analitik mərkəzindən beynəlxalq ekspert Annet Bor bu fonda qeyd edir: “Geniş mənada Türkmənistan Avropa İttifaqının qaz bazarına potensial çıxışı ola biləcək mühüm qeyri-Rusiya qaz mənbəyidir. Bu Aİ-nin Rusiya qazından başqa mənbələrə daha ucuz və daha səmərəli keçidinə imkan yaradardı. Lakin Aşqabad aşkar şəkildə Rusiyanın yanına keçməkdə, öz qazının Qərb istiqamətində yönləndirilməsi imkanına arxa çevirməkdədir. Başqa sözlərlə ölkə özünün Rusiya və İran kimi avtoritar silahdaşları birgə addımlamağı və təcrid olunmuş vəziyyətdə qalmasını qoruyub saxlamaq yolunu seçib”. Bu arada xatırladaq ki, “Gazprom” şirkətinin rəhbəri Aleksey Miller fevralın ortalarında Aşqabada səfər edərək orada Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və onun prezident olan oğlu Sərdar Berdiməhəmmədovla görüşüb. Bu, onun son 6 ayda Türkmənistana ikinci səfəri olub. Rusiya Türkmənistandan təbii qaz idxalını 2016-cı ildəki sıfırdan 2021-ci ildə 10 milyard kubmetrə çatdırıb. Bu rəqəm 2000-ci illərin ortasında bundan 4 dəfə çox – ilə 40 milyard kubmetr idi. Moskva o vaxt türkmən qazından öz qazını Avropa bazarına çıxarmaq üçün istifadə edirdi. Hazırkı 10 milyard kubmetr həcminin artırılacağı barədə heç bir bəyanat verilməsə də, Rusiyanın qaz nəhəngi Türkmənistanla qaz əməkdaşlığı barədə müzakirələrin davam etdiriləcəyinə işarə edib. Lakin Millerin səfəri Rusiyanın Türkmənistana özünün qaz bazarındakı yerini tarazlamaq yolunda maneə yox, öz aktivi kimi baxdığına dair şayiələri daha da gücləndirib. Miller 2022-ci ilin Rusiya qazı üçün “çox ağır il” olduğunu etiraf etmişdi. Kremlə yaxın “Teleqram” kanallarından biri yazır ki, Miller əslində, Türkmənistana Moskvanın “Transxəzər” kəmərinin tikintisinə heç bir vəchlə yol verməyəcəyinin mesajını verib. Bu kəmərin tikintisi Azərbaycanın Avropa İttifaqına qaz ixracatını artırmaq imkanı verə bilər. “Şərqə baxış” adlı həmin teleqram kanalında deyilir: “Əvəzində Türkmənistana öz qazını İranın ərazisindən birbaşa Türkiyəyə ixrac etmək imkanı vəd edilib. Bu sxemlə əməkdaşlıq etməklə Türkmənistan Rusiyanın və İranın yaratmaq, Qətərin isə qoşulmaq istədiyi “qaz OPEC-nin” tamhüquqlu üzvünə çevriləcək”.
Öz qazını nəhəng həcmlərlə Xəzərin dibi ilə çəkiləcək kəmərlə nəql etmək niyyətini Türkmənistan azı 25 ildir ki, bəyan edir. Xəzər dənizinin hüquqi statusu barədə razılaşmanın əldə edilməsi ilə Azərbaycan və Türkmənistan arasında dəniz neft yataqları üstündə mübahisə də müsbət həllini tapıb. Hətta bundan əvvəllər də Rusiya və İran belə bir layihəyə ətraf mühit mülahizələri ilə mane olacaqlarına işarə etmişdilər. Lakin “Transxəzər” Avropa üçün bu qış çox faydalı ola bilərdisə də, indi Aşqabadın yanaşması sıbıbindən Avropanın enerji bazarı bu layihəyə o qədər də üstünlük vermir. “S&P Global Commodity Insights” şirkətindən Loren Ruzekasın fikrincə, Rusiya qazından xilas olan Avropa İttifaqı təchizatın gələcəyini daha çox maye qaza söykənən şəbəkələrə bağlayır: “Hazırda həqiqətən də böyük qaz kəmər layihələrinə və onların maliyyələşdirilməsinə həvəs azalıb. Orta müddətdə Avropaya qaz lazım olmayacaq. Bundan sonra isə idxal tələbi 2050-ci ilədək sıfra enəcək bir bazara xidmət etməli olan kəmərlərin tikintisinə kimin pul xərcləmək istəməsi sual altında qalacaq”. Burada onu da xatırladaq ki, ötən ilin dekabr ayında Sərdar Berdiməhəmmədov Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri ilə Türkmənistanın Avaza şəhərində görüşmüşdü. O vaxt Türkmənistan və Azərbaycan arasında qaz kəmərinin çəkilişinin mümkünlüyü əsas müzakirə predmeti idi. Lakin Türkmənistan elə o vaxt Qərb diplomatlarına bildirmişdi ki, Aşqabad tikintisi daha ucuz başa gələcək, amma daha az qaz nəql edəcək alternativlərdə maraqlı deyil. “Chatham House” analitik mərkəzindən beynəlxalq ekspert Annet Bor bu barədə deyir: “Türkmənistanın istədiyi odur ki, Avropa pulunu da götürüb gəlsin və onunla ilə 30 milyard kubmetrlik uzunmüddətli kontrakt bağlasın. Amma bu baş tutacaq məsələ deyil”. Ekspert əlavə edir ki, Türkiyə də Aşqabadın mövqeyindən arxayın deyil. Öz qazını Qərbə nəql etmək üçün texniki imkanları olmayan və qazın ixracı üçün şimala – Rusiyaya və şərqə Çinə baxan Türkmənistan ümidini, qazı Hindistan, Pakistan və Əfqanıstan ərazisi ilə nəql edəcək TAPI adlı konsorsiuma bağlayır. Həmin konsorsiumun isə hələ ki gözə dəyən investoru yoxdur. Moskva bu layihədə marağı olsa da, bundan artıq nəsə deməyib. Rusiyanın Kabildəki səfiri Zamir Kabulov bildiribki, kəmər üçün bir vaxtlar mövcud olan sərt şərait indi “bir az yumşalıb”. Kabulov əlavə edib ki, Moskvanın bu layihədə iştirakı onun kommersiya dəyərindən asılı olacaq. Lakin “S&P Global Commodity Insights” şirkətindən Loren Ruzekas bildirir ki, bu layihənin bəhrə verməsi şansları indi sıfırdan da aşağıdır. Ekspertin sözlərinə görə, maye qazın qiymətlərindən şoka düşən Pakistan və Hindistan bu layihənin gerçəkləşməsini istərdilər. Lakin bu layihə ilə bağlı fundamental problemlərdən biri də Türkmənistanın “Turkmengaz” şirkətinin texniki imkanlarıdır. Ekspert qeyd edir ki, Rusiya hazırda hər hansı kəmərə milyardlarla dollar xərcləmək qüdrətində deyil. Digər tərəfdən isə Rusiyanın Türkmənistana təklif etdiyi variant – İran vasitəsilə ixrac Aşqabadın regional enerji nüfuzunu artırmayacaq. Britaniyadakı Methinks araşdırma firmasından enerji təhlükəsizliyi eksperti Con Roberts bildirir ki, Türkmənistanın İran ərazisi ilə Türkiyəyə nəql edəcəyi qazın həcmi ildə 5 milyard kubmetrdən artıq olmayacaq. Ekspertin fikrincə, Türkiyənin də belə layihələrə qol qoyub-qoymayacağı məlum deyil. O düşünür ki, Ankara ehtimal ki, Avropa İttifaqının bu layihəyə mənfi münasibətini nəzərə almalı olacaq. Lakin Rusiyanın Türkmənistanı idarə etmək üçün rıçaqları var. Rusiya qaz qiymətlərinin kəllə-çarxda olduğu bir vaxtda Türkmənistandan qaz nəqlini dayandırmaqla Aşqabadın iqtisadiyyatına ağır zərbə vurmuşdu. “Türkmengaz”ın 2015-ci ildə dərc etdirdiyi bir hesabatda Rusiya “etibarsız partnyor” adlandırılırdı. Ekspert Annet Bor bu qənaətdədir ki, Türkmənistanın Rusiyanın layihələrinə çox da etibar etməməsi müdrik mövqe olardı: “Rusiya özünün qaz bazarını rekonfiqurasiya etməklə məşğuldur. Qərb tərəfindən təcrid olunan Moskva İrandan getdikcə daha çox asılı vəziyyətə düşür ki, bunun da Türkmənistan üçün təsirləri ola bilər. Moskva gələcəkdə Qazaxıstan və Türkmənistan vasitəsilə İrana, oradan isə Pakistan və Hindistana çıxış axtarır. Lakin Pakistana gedən mövcud marşrutla kiçik həcmlər daşına bilər və üstəlik də bu yayğın ideyanın həyata keçməsinin infrastruktur, logistika və texniki əngəlləri var”.
Ramil QULİYEV
