27 fevral 2023-cü il tarixində Azərbaycan, Enerji Xartiyası Müqaviləsinə uyğun olaraq, Ermənistana qarşı dövlətlərarası arbitraj prosesini başladıb. Bu barədə Xarici İşlər Nazirliyindən məlumat verilib.
Azərbaycan tərəfi Ermənistana təqdim edilmiş Arbitraj Bildirişində 1991-ci ildən 2020-ci ilə qədər Ermənistanın ərazilərimizin 30 ilə yaxın qanunsuz işğalı dövründə Azərbaycanın enerji resursları üzərində suveren hüquqlarını pozduğuna görə Ermənistandan təzminat və maliyyə kompensasiyası tələb edib.
Ermənistan hərbi güc yolu ilə Qarabağ bölgəsindəki enerji resurslarından istifadədən Azərbaycanı məhrum etməklə, Azərbaycanın enerji ehtiyatlarını öz xeyrinə istismar etməklə, habelə Azərbaycanın öz milli enerji siyasətinə və ətraf mühitlə bağlı öhdəliklərinə uyğun olaraq enerji ehtiyatlarını daha da inkişaf etdirmək imkanından məhrum etməklə Enerji Xartiyası Müqaviləsinin çoxsaylı müddəalarını və beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərini pozub.
Azərbaycanın Enerji Xartiyası Müqaviləsinə uyğun olaraq Ermənistana qarşı dövlətlərarası iddiasının əsasını Qarabağ bölgəsinin zəngin hidroenergetika ehtiyatlarının Ermənistan tərəfindən qanunsuz istismarı təşkil edir.
Qarabağ bölgəsində Azərbaycanın daxili su ehtiyatlarının 25%-nin cəmlənməsi buranı su elektrik enerjisi istehsalı üçün optimal məkana çevirib.
Ermənistanın qeyri-qanuni şəkildə istismar etdiyi hidroenergetika obyektlərinin ən böyüyü Tərtərçayın üzərində inşa edilmiş Sərsəng su anbarında yerləşən Tərtər su elektrik stansiyasıdır (Tərtər SES). Ermənistan Azərbaycanın suveren ərazilərinə hərbi təcavüzünün tərkib hissəsi kimi, 1994-cü ildə Sərsəng su anbarını və Tərtər SES-i ələ keçirib.
Ermənistan, həmçinin, işğal zamanı Azərbaycanın suveren ərazisində ən azı 37 əlavə icazəsiz su elektrik qurğuları tikib.
Tərtər SES-in istehsal etdiyi elektrik enerjisi ilə yanaşı, bu əlavə icazəsiz qurğuların hasilatı açıq şəkildə Ermənistana “ixrac mənbəyi” kimi müəyyən edilmişdi. Ermənistan Azərbaycana məxsus su elektrik enerjisi ehtiyatlarının qeyri-qanuni istismarını asanlaşdırmaq üçün keçmiş işğal olunmuş ərazilərdən Ermənistana elektrik enerjisinin paylanmasının “vahid sistemi”ni yaradıb, “gündəlik elektrik enerjisi istehsalının həcmini Ermənistan ərazisindən tənzimləyib” və bölgənin mövcud qurğularını istismar etmək üçün enerji şirkətlərinə saxta “lisenziyalar” verib.
İşğal zamanı Ermənistan, eyni zamanda, İrəvan istilik elektrik stansiyasında istifadə məqsədilə Azərbaycanın Tərtər rayonunun Çardaqlı kömür mədənini qanunsuz istismar edib.
Nəhayət, Ermənistan Azərbaycan ərazisində əlavə enerji infrastrukturu qurmaqla Azərbaycanın hidroenergetika və kömür ehtiyatlarının qeyri-qanuni istismarına şərait yaradıb. Məsələn, Ermənistan işğal olunmuş ərazilərlə Ermənistan arasında “birbaşa həyat xətti” kimi təsvir edilən və Ermənistanın təhlükəsizliyində “əhəmiyyətli rol” oynayacaq yeni kömür-nəqliyyat magistralının tikintisini maliyyələşdirib.
Ermənistan, həmçinin, Azərbaycanda Yevlaxı Naxçıvanla birləşdirən təbii qaz kəməri kimi mövcud enerji tranzit qurğularını sıradan çıxarıb. Beləliklə, işğal nəticəsində Naxçıvana qaz təchizatı kəsilib.
Bu arbitraj işinin məqsədi Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisində Ermənistan tərəfindən enerji ehtiyatlarının 30 ilə yaxın bir dövr ərzində qeyri-qanuni istismarı və qəsb edilməsinə cavab olaraq haqqı-ədaləti və Ermənistanın təzminat ödəməsini təmin etməkdir.
“30 il müddətində Ermənistan bizə bir neçə trilyon dollar ziyan vurub”
Mövzu ilə bağlı danışan “Liberal İqtisadçılar” İB-nin sədri Akif Nəsirli “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, ərazilərimiz işğalda olan dövrdə Ermənistan əməlli-başlı talançılıqla məşğul olub: “Doğrudan da Ermənistan 30 il ərzində işğal altında saxladığı ərazilərdə həm enerji resurslarımızı, digər təbii ehtiyatlarımızı qanunsuz istismar edib, talayıblar. Məlum olduğu kimi, Ermənistan Azərbaycan ərazisində əlavə enerji infrastrukturu qurmaqla Azərbaycanın hidroenergetika və kömür ehtiyatlarının qeyri-qanuni istismarını həyata keçirib. Ermənistan bizim hidroenergetika ehtiyatlarımızı amansızlıqla istismar edib talayıb. Bütövlükdə, ermənilər əllərindən gələn dərəcədə ərazidə hər cür cinayət törədiblər, ekoloji tarazlığı pozublar. Meşə ehtiyatlarımızı məhv ediblər. Ümumiyyətlə, bütün istiqamətlərdə Ermənistanın bu 30 il müddətində Azərbaycana vurduğu zərərin ödənilməsinin tələb edilməsi, onun tənbeh olunması, sanksiyalara məruz qoyulması, maddi təzminatın ödənilməsi kimi məsələlər tək Azərbaycanın işi deyil, bu, beynəlxalq birliyin bir ədalət mühakiməsidir. Azərbaycan bu məsələlərdə tam haqlıdır. Ona görə də, beynəlxalq hüququn imkan verdiyi bütün məsələlərdə ardıcıl şəkildə beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq işləri davam etdirmək lazımdır. Ermənistanı bütün istiqamətlərdə beynəlxalq məhkəmələrə vermək lazımdır. Əlavə olaraq BMT-dən və digər beynəlxalq təşkilatlardan xüsusi məhkəmənin qurulmasını Azərbaycan hökuməti tələb etməlidir...Məsələn, faşist Almaniyasının İkinci Dünya müharibəsi dövründə etdiyi cinayətlərə görə dünya qarşısında mühakimə olunması məqsədilə Nürnberq məhkəməsi yaradıldı. Nürnberq məhkəməsi Almaniya hökumətinin həyata keçirdiyi bütün cinayətləri sübuta yetirdi və onun bədələni ödəmək üçün Almaniya dövləti ilə bağlı qərar qəbul etdi ki, bu təzminat ödənilsin. Bu təzminat tamamilə ödənildi”.
A.Nəsirli qeyd etdi ki, Azərbaycan hökuməti də yalnız enerji resursları ilə bağlı deyil, bütün istqamətlərdə bu prosesi başlatmalıdır: “Enerji resurslarına da ziyan vurublar. Enerji resursları da təbii sərvətimizdir, onun qanunsuz istismarı böyük zərərdir. Enerji resurlarımızın qanunsuz istismarı ilə yanaşı başqa məsələlərlə də bağlı müraciət edilməlidir. Bütün bu cinayətlərə görə Ermənistan hökuməti hüquqi məsuliyyət daşıyır və ondan təzminat tələb edilməlidir. Bu təzminatların miqdarı o qədər yüksəkdir ki, Ermənistan hökuməti bunu ödəyəcək iqtisadi imkanlara malik deyil. Lakin Azərbaycan hökuməti bu təzminatın beynəlxalq səviyyədə qanuni qüvvəyə minməsini tələb etməlidir. 30 il müddətində Ermənistan bizə bir neçə trilyon dollar ziyan vurub. Bunun təzminatı ödənilməlidir. Bunun üçün beynəlxalq praktika var. Dövlətin maliyyə təzminatı ödəməyə imkanı yoxdursa, əvəzində ərazi təklif olunur. Azərbaycan hökuməti bu gün o mərhələyə qədər məhkəmələrdə Ermənistanla dava döyməlidir. Azərbaycan beynəlxalq hüququn verdiyi imkanlardan istifadə edib Ermənistanın ən şiddətli formada cəzalandırılmasına nail olmalıdır”-deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
Leyla QARAXANLI
