Bu bir həqiqətdir ki, erməni daşnakları azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdiyi bütün əməllərin, cinayətlərin razılığını rəsmi Kremldən, eləcə də ayrı-ayrı dairələrdən alıb.
Zaman-zaman Çar Rusiyasından, bolşevik Rusiyasından və müasir Rusiyadan güc alan ermənilər həm bölgədə separatizmi gücləndiriblər, həm Azərbaycana qarşı əsassız ərazi iddiaları irəli sürüblər, həm də kəndlərimizə, şəhərlərimizə hücum edib insanlarımızı kütləvi şəkildə qətlə yetiriblər, torpaqlarımızı işğal edib bizləri didərgin salıblar. Əlbəttə, tarixdə qorxaq xalq kimi ad qoyan ermənilər bu qədər cinayəti arxa-dayaqları olmadan edə bilməzdilər. Bəli, qorxaq qəddar olar, fürsət düşən kimi öz cinayətlərini həyata keçirər. Son zamanlar öyrənirik ki, ermənilər Qərbi Azərbaycandan soydaşlarımızı Sovet əsgərlərinin köməyi ilə qovub...
Onların arxasında duran qüvvələrin gizli və dolayı dəstəyi ilə erməni daşnakları Azərbaycan kəndlərində, şəhərlərində kütləvi qətliamlar, soyqırımlar törədiblər. Bu gün biz daha çox Xocalı soyqırımından danışırıq. Halbuki, Xocalıya qədər ermənilər neçə yaşayış məntəqəmizdə dəhşətli qırğınlar törədiblər, insanların başına müsibətlər açıblar, nəinki güllələyiblər, hətta onlara od vurub yandırıblar.
1988-ci ildən əvvəl də, sonra da faşist ermənilərin əsas hədəfi azərbaycanlılar olub. Məqsəd azərbaycanlıları qırıb yaşayış məntəqələrini ələ keçirmək idi. Ermənilər bilirdilər ki, nə qədər çox kənd yandırsalar, dağıtsalar, nə qədər çox insan öldürsələr də, buna görə onlara beynəlxalq birlik “gözünüz üstə qaşınız var” deməyəcək, əksinə, bu cinayətləri ört-basdır edəcəklər, necə ki, 30 ildən çoxdur bu işlə məşğul olurlar. Belə olmasaydı, 1990-cı ildə hələ SSRİ-nin mövcud olduğu dövrdə ermənilər Bağanis Ayrım qətliamını törətməyə cəsarət etməzdilər. Amma fakt budur ki, Qorbaçovun hakimiyyəti dövründə Qazax rayonunun Bağanis Ayrım kəndində erməni separatçıları qətliam törətdilər, təəssüf ki, o zaman bu qətliamı törədənlərə qarşı heç bir tədbir görülmədi. Heç bu faciə haqda SSRİ miqyasında danışan da olmadı.
Sovet qoşunlarının Bakıda 1990-cı ilin 20 yanvarında törətdiyi qırğının ardınca martın 24-də Bağanis-Ayrım qırğını baş verdi. Ermənilər tərəfindən törədilən qırğın zamanı insanlar şəhid edildi.
Ermənilər 39 günlük körpəyə də rəhm etməyib...
Bildirək ki, qırğın nəticəsində kənd sakinləri 1915-ci il təvəllüdlü Əsliyev Dədəkişi Bayram oğlu və onun ailə üzvləri - 1923-ci il təvəllüdlü Əsliyeva Pakizə Qulu qızı, 1959-cu il təvəllüdlü Əsgərova Havaxanım Dədəş qızı, 1963-cü il təvəllüdlü Adıgözəlova Alya Dədəş qızı, 1990-cı ilin fevral ayında anadan olmuş Adıgözəlov Hafiz Ramiz oğlu, onların həmkəndlisi, 1942-ci il təvəllüdlü Məhərrəmov Alməmməd Gülməmməd oğlu və xidməti vəzifəsini həyata keçirən 1965-ci il təvəllüdlü polis (o vaxt milis-red.) əməkdaşı Məmmədov Məcid Oqtay oğlu odlu silahlarla qəsdən qətlə yetirilir, Adıgözəlov Mülkədar İsrafil oğlu və polis əməkdaşı Əhmədov Zirəddin Musa oğlu isə odlu silahlarla yaralanır.
Məlumatlara görə, 1990-cı ilin mart ayının 24-də erməni silahlıları rus hərbçilərinə məxsus hərbi texnikadan istifadə edərək Qazaxın dağlıq kəndi olan Bağanis Ayrıma hücum ediblər. Hücumda yeddi nəfər kənd sakini ocağa atılaraq yandırılıb, iki nəfər isə güllələnib. Kənddə 17 ev qumbaraatanla dağıdılıb, 11 ev isə qarət edilib. Əsliyevlər ailəsinin 5 üzvü işgəncələrlə qətlə yetirildikdən sonra üstlərinə benzin tökülərək yandırılıb. Alməmməd Məhərrəmov isə həyətindəki ot tayasına atılaraq diri-diri yandırılıb. Kənddə növbə çəkən milis əməkdaşı Məcid Əhmədov güllələnib, 2 nəfər isə odlu silahla yaralanıb. Qətlə yetirilənlərin ən yaşlısı Dədəş Əsliyev 75 yaşında, ən kiçiyi isə beşikdə olan 39 günlük Hafiz olub.
Qətlə yetirilənlərin adları da, soyadları da məlumdur. Lakin indiyə qədər heç bir beynəlxalq qurum, xarici təşkilat bu faktlara diqqət yetirməyib. Halbuki, bu faktlar dünyanın hər yerinə yayılmalıdır.
Təkrarlanan faciə...
Vaxtilə mətbuatda getmiş bəzi faktlara diqqət yetirsək görərik ki, ermənilər Bağanis Ayrımda ilk dəfə deyilmiş kütləvi qətliam törədib, XX əsrin əvvəllərində də bu kəndin əhalisinə divan tutublar.
Vaxtilə Qənirə Paşayeva və Akif Aşırlının qələmə aldıqları "Ermənilərin törətdiyi soyqırımın qurbanı - Bağanis Ayrım" adlı kitabda Qazax rayonunun Bağanıs Ayrım kəndində erməni silahlı qüvvələrinin və keçmiş sovet ordusunun hərbçiləri ilə birgə törətdikləri soyqırımının dəhşətlərindən bəhs edilir.
Kitabın müəllifləri qeyd ediblər ki, hələ 1918-1920-ci illərdə Bağanıs Ayrımda erməni daşnakları soyqırım, insanlığa sığmayan işgəncə üsulları həyata keçiriblər. Qeyd edilib ki, 1921-ci ildə Qazax rayonunun sərhəd kəndlərindən 9 min kvadratkilometr ərazi SSRİ rəhbərliyinin Azərbaycana təzyiqi nəticəsində zorla alınaraq Ermənistan adlı qondarma respublikaya verilib. 1930-1932-ci illərdə də bu "torpaq payı" davam edib. Azərbaycanın tarixi torpaqları hesabına Ermənistan dövlətinin ərazisini daim genişləndirmək istəyənlər 1989-cu ildə yenidən fəaliyyətə başladılar. Beləliklə də Bağanıs Ayrım kəndi ermənilərin intensiv hücumlarına məruz qalıb. Bir neçə il əvvəl çap olunan kitabda bu və başqa faktlara geniş yer verilib. Bu kitab da, bu mövzuda olan başqa kitablar da ayrı-ayrı dillərə tərcümə edilib yayılmalıdır.
Bir kəndin qətli...
Onu da qeyd edək ki, Bağanis Ayrım qətliamı işğal siyasətinin ilk qurbanı kimi xarakterizə edilir. Tarixçilər deyir ki, ermənilərin Azərbaycan ərazisində Qarabağ müharibəsinə başlayarkən törətdiyi ilk faciə Bağanis Ayrım kəndində baş verib. Bağanis Ayrım kəndi 1990-cı il martın 23-dən 24-ə keçən gecə qabaqcadan təşkil edilən plan əsasında hücuma məruz qalıb və martın 24-ü səhər saatlarında ermənilər tərəfindən işğal olunub. Bununla da Bağanıs Ayrım ermənilərin işğal etdiyi ilk Azərbaycan kəndi kimi tarixə düşüb. İşğal zamanı kəndin əli silahsız, günahsız əhalisinə qarşı qətliam törədilib. 10 nəfər dünyasını dəyişib, 15 nəfərdən çox insan yaralanıb. 100-dən çox evi olan kənd talan olunub, əhalinin kənddən çıxara bilmədiyi ev əşyaları və mal-qara ermənilər tərəfindən mənimsənilib.
Bağanis Ayrım faciəsi barədə Elçin İsmayıl "Bu, əsl faciə idi" adlı kitab yazaraq 1999-cu ildə “Azərbaycan” nəşriyyatında çap etdirib.
Hazırda Ermənistanın işğalı altında olan Bağanis Ayrım kəndi 33 ildir ki, azad ediləcəyi günü gözləyir.
Qeyd edək ki, Qazaxın 7 kəndi - Sofulu, Barxudarlı, Bağanis Ayrım, Qızıl Hacılı, Yuxarı Əskipara, Aşağı Əskipara və Xeyrimli Ermənistan tərəfindən işğal edilib, bu kəndlərin qaytarılması məsələsi gündəmdə olsa da, separatçı ölkə hələ bu istiqamətdə addım atmaq istəmir.
Bağanis Ayrım kəndinin keçmiş adı Seyid Ayrım olub və kənd Coğaz çayının sahilindədir. Yaşayış məntəqəsini ayrımların seyidli qoluna mənsub ailələr keçmişdə mövcud olan Bağanis kəndi yaxınlığında saldığı üçün kənd belə adlandırılıb. Kəndi erməni işğalçıları zəbt edib və büsbütün yandırıb, əhali ətraf kəndlərdə məskunlaşıb.
SSRİ-nin qılıncının dalı da, qabağı da kəsdiyi dövrdə baş verən Bağanis Ayrım qətliamının beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına ciddi zərurət var və bu qətliama beynəlxalq ictimaiyyət reaksiya verməli, o öz hüquqi-siyasi qiymətini almalıdır. Hesab edirik ki, yerli aidiyyəti təşkilatlar, alimlər Bağanis Ayrım həqiqətlərinin yayılması üçün məsələyə daha ciddi şəkildə yanaşacaqlar. Nəzərə alsaq ki, bu faciə ermənilərin işğalçılıq siyasətinin keçən əsrin 90-cı illərindəki ilk közərtiləridir və digər soyqırım və qətliamlar ondan sonra baş verib, bu baxımdan bu kəndin qətliamı (məhz qətliamı, çünki kənd tamamilə yandırılıb məhv edilib) daha geniş təbliğ edilməlidir...
İradə SARIYEVA
