Ermənilərin Xocalıyadək bu qətliamları böyük cinayət tarixidir…

Xalqımızın tarixində qanla yazılan səhifələr çoxdur.  Xocalı, Malıbəyli, Quşçular, Ağdaban, Başlıbel, Ballıqaya, Qaradağlı, Bağanıs Ayrım faciələri bu tarixin bir parçasıdır. Ermənilər bu qətlimaların bir hissəsini Xocalı soyqırımına qədər, bir hissəsini isə ondan sonra həyata keçiriblər.

1988-ci ilin fevral ayında Qarabağda, İrəvanda erməni separatizmi alovlandı və bundan sonra Azərbaycan xalqına qarşı kütləvi qətliamlar planlaşdırıldı, nəticədə soyqırımlar, kütləvi qətl hadisələri baş verdi. Erməni daşnakları nə uşağa, nə böyüyə, nə qocaya, nə də qadına aman verdi, qarşılarına çıxanı güllənin qarşısına düzdülər, yandırdılar, odlara qaladılar.

Xalqımızın tarixinə qanlı səhifələr kimi düşən və araşdırılması, öyrənilməsi, geniş təbliğatı həyata keçirilməli olan Xocalı, Malıbəyli, Quşçular, Ağdaban, Başlıbel, Ballıqaya, Qaradağlı, Bağanıs Ayrım və s. qətliamları barədə bütün dünya xəbər tutmalıdır. Düzdür, Xocalı soyqırımının tanıdılması istiqamətində beynəlxalq səviyyədə işlər görülür. Onunla yanaşı digər qətliamların da tanıdılması gərəkdir ki, dünya arxasında durduğu ermənilərin necə yırtıcı, qəddar sifətə, xislətə malik olduğunu görsün.

“Qaradağlının işğal edilməsi əməliyyatına və orada baş verən qətliamlara Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Köçəryan rəhbərlik edib”

Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetinin professoru, tarix elmləri doktoru Məhərrəm Zülfüqarlı ilə “Bakı-Xəbər”ə müsahibəsində bu faciələrdən, onların beynəlxalq müstəvidə tanıdılmasından və sair məsələlərdən danışdıq.   

- 1985-ci ilin mart ayında Mixail Qorbaçov  SSRİ-nin rəhbəri oldu.  O, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi seçildi və aprel ayında keçirilən plenumda “yenidənqurma, aşkarlıq” konsepsiyasını irəli sürdü. Bizim növbəti faciələrimiz məhz bu siyasətdən yaranmağa başladı. Yəni ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdiyi cinayətlərin kökündə Qorbaçovun  bu konsepsiyası dururdu. SSRİ “Aşkarlıq, yenidənqurma, demokratiya” adı altında idarə olunurdu. Yəni əvvəllər totalitar olan və hədsiz cinayətlər törədən bir rejimə bu konsepsiya ilə yanaşanda çoxlu nöqsanlar, faktlar üzə çıxdı.

- Demək istəyirsiz ki, Qorbaçovun bu siyasəti daha çox ermənilərin işinə yarayırdı?

- Bəli, erməni separatçılarının əl-qolu açıldı. Ermənilər də, SSRİ-ni dağıtmaq istəyən qüvvələr də bu şəraitdən istifadə edən milli separatimdən yararlanmağa başladılar. Qazaxıstanda, Özbəkistanda, Türkmənistanda, Gürcüstanda, Baltikyanı respublikalarda müxtəlif ekspermentlər aparıldı. Nəhayət, XX əsrin əvvəllərində qızışdırıan erməni-müsəlman münaqişəsi yenidən alovlandırılmağa başladı. Bu həm Moskva, həm də xarici ölkələrdə olan mərkəzlər tərəfindən tətiklənirdi. Bu faciələr baş verməmişdən əvvəl prosesə dəstək verən Qorbaçov və onun ətrafı idi. Qorbaçovun müşaviri olan Aqambekyanın 1987-ci ilin noyabr ayında Fransanın “Humanite” qəzetinə müsahibə verməsi və “Dağlıq Qarabağın” Ermənistana birləşdirilməsi haqqında təkliflər hazırlandığını deməsi, “çox güman ki, rəhbərlik buna müsbət cavab verəcək” deyə bildirməsi separatçılara bir mesaj idi. Ona görə də, 1988-ci ilin yanvarından başlayaraq ermənilər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində separatizmə başladılar. 1988-ci ilin fevral ayında “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin” iclasında “Dağlıq Qarabağın” Azərbaycandan ayrılıb Ermənistana birləşdirilməsi təklifi qəbul edildi. O dövrdə Sovet qoşunlarının köməyi ilə indiki Ermənistandan orada tarixən yaşayan azərbaycanlıların öz  ata-baba yurdlarından çıxarılması prosesi həyata keçirildi.

- Sovet qoşunlarının soydaşlarımızın 1988-ci il deportasiyasında iştirak etməsi o qədər geniş yayılmış fakt deyil. Onlar bu məsələdə ermənilərə necə kömək edirdilər?    

- Sovet əsgərləri Azərbaycan kəndlərinə daxil olurdular və camaata deyirdilər ki, biz sizi bir həftə qoruya bilərik, əgər bir həftəyə köçüb getməsəniz ermənilər sizi qıracaq. Nəticədə soydaşlarımız yurdlarından didərgin düşdülər.

Qarabağa gəlincə, burada xalqın erməni separatçılarına qarşı güclü müqavimət vardı. Azərbaycanın o vaxtkı rəhbərlərinin - Kamran Bağırovun, Vəzirovun, Vəzirovdan sonra Mütəllibovun bilavasitə yarıtmaz siyasəti, Azərbaycan əhalisinin Qarabağda və ətraf rayonlarda müdafiənin təşkil olunmaması Xocalı, Malıbəyli, Quşçular, Ağdaban, Başlıbel, Ballıqaya, Qaradağlı, Bağanıs Ayrım və başqa faciələrə yol açdı.

- Əlbəttə, xalq müdafiə olunsaydı ermənilər xalqımıza qarşı bu faciələri törədə bilməzdi. Amma bildiyimiz kimi, o dövrdə yüzlərlə, minlərlə azərbaycanlı qanına qəltan edilib...

-  Ozamankı ölkə rəhbərliyi, xalqın tələbinə baxmayaraq, milli ordunun yaradılmasına razı olmur, Qarabağda erməni təcavüzü ilə üz-üzə qalan kəndləri milis qüvvələrinin köməyi ilə müdafiə etməyə çalışırdı. 1991-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında Qarabağın dağlıq hissəsindəki 30-dan çox yaşayış məntəqəsi, o cümlədən Tuğ, Salakətin, İmarət-Qərvənd, Sırxavənd, Meşəli, Cəmilli, Umudlu, Kərkicahan və digər strateji əhəmiyyətə malik azərbaycanlılar yaşayan kəndlər Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən yandırıldı, dağıdıldı və talan edildi.

1991-ci il noyabrın 20-də Qarakənd yaxınlığında helikopterin vurulması və 23 nəfərin, o cümlədən yüksək vəzifəli şəxslərin həlak olması vəziyyəti daha da kəskinləşdirdi. Bundan sonra Azərbaycan Respublikası Ali Soveti noyabrın 26-da Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusunu ləğv etdi. Azərbaycanın ozamankı rəhbərliyinin Moskvadan asılı olması, müstəqil siyasət yürüdə bilməməsi və xalqdan ayrı düşməsi erməni separatçılarının əl-qolunu daha da açdı. Belə bir şəraitdə 1992-ci il fevralın 26-da ermənilər 366-cı rus alayının köməyi ilə Xocalı faciəsini törətdilər. Cinayətkarlar 7 min əhalisi olan Xocalı şəhərində soyqırımı aktı həyata keçirdilər. Ermənistan hərbi birləşmələrinin şəhərə hücumu zamanı burada yalnız 3 minə yaxın insan qalmışdı. Çünki mühasirədə qaldığı 4 aydan artıq zaman ərzində blokadada olduğu üçün əhalinin xeyli hissəsi şəhərdən çıxmaq məcburiyyətində qalmışdı. Xocalı soyqırımı zamanı 613 nəfər öldürüldü, 1000 nəfər müxtəlif yaşlı dinc sakin aldığı güllə yarasından əlil oldu. 106 nəfər qadın, 63 azyaşlı uşaq, 70 qoca öldürüldü. 8 ailə tamamilə məhv edildi, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 nəfər valideynlərindən birini itirdi. Faciə baş verən gecə 1275 nəfər dinc sakin girov götürüldü, onların 150-sinin taleyi indi də məlum deyil.

- Məhərrəm müəllim, siz Xocalı soyqırımından danışırsınız, onun tanıdılması işindən bəhs edirsiz. Amma Xocalıya qədər də ermənilər Meşəli, Qaradağlı, Malıbəyli, Quşçu və başqa faciələri törədibdir. Biz bu faciələri də dünyaya tanıtmalıyıq. Demək olar ki, bu gün bu qətliamlardan dünyanın geniş mənada məlumatı yoxdur...

- Doğru vurğuladınız. Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar informasiya blokadasını yarmaq sahəsində çoxlu işlər görülsə də, digər faciələr haqqında bunu etmək, çox təəssüf ki, hələ mümkün olmayıb. Qeyd edildiyi kimi, buna misal olaraq Malıbəyli, Quşçular, Ağdaban, Başlıbel, Ballıqaya, Qaradağlı və digər faciələri göstərmək olar. Diqqətdən kənarda qalmış və az öyrənilmiş belə faciələrdən biri Xocavənd rayonu Qaradağlı kəndində törədilmiş faciədir. Xocalı faciəsindən 9 gün əvvəl Xocavənd rayonunun Qaradağlı kəndində erməni quldurları insanlığa sığmayan vəhşiliklər törədiblər. Qaradağlı kəndi Xankəndi və Xocavənd şəhərlərini birləşdirən asfalt yolun üstündə yerləşən və 800 evdən ibarət olan böyük bir Azərbaycan kəndi idi. Sovet hakimiyyəti dövründə kəndin qonşuluğundakı Vərəndəpi, Bəhrəmli və Xanlıq adlı Azərbaycan kəndlərinin əhalisi köçməyə məcbur edilib, onların torpaq sahələri isə erməni kəndlərinə verilmişdi.

- İnsanlarımız ölümü gözlərinin qarşısına alıb separatçılara qarşı vuruşurdular...

- Bəli. Xocavənd rayonunun azərbaycanlılar yaşayan kəndlərinin işğal tarixləri və digər faktlar sübut edir ki, dinc əhali öz doğma torpaqları uğrunda sona qədər mübarizə aparıb, son nəfəsə qədər döyüşüblər. Düşmənin hərbi qüvvələri ilə qeyri–bərabər döyüşlərdə mərdlik, şücaət göstərmiş yerli əhali təklənməsinə, köməksiz qalmasına baxmayaraq Vətən uğrunda 5 ildən artıq düşmənə qəhrəmanlıqla müqavimət göstərib. Təxribatların 1988–ci ilin fevralından başladığını Tuğ, Saləkətin kəndlərinin 1991-ci ildə, Xocavəndin 1991-ci il noyabrın 19-da, Naxullunun 1992-ci il yanvarın 10-da, Qaradağlının 1992-ci il fevralın 17-də, Muğanlı, Əmirallar, Kuropatkinin 1992-ci il oktyabrın 2-də, Xətainin 1993-cü il avqustun 20-də, Günəşlinin 1993-cü il avqustun 23-də işğal olunması deyilənləri sübut edir.

1992-ci il fevralın 15-də səhər tezdən erməni hərbi birləşmələri hər tərəfdən Qaradağlı kəndi üzərinə hücuma keçdilər. Hücumda qonşu erməni kəndlərinin döyüşçüləri, muzdlu əsgərlər, rus zabitləri, 366-cı rus alayının əsgərləri iştirak edirdilər. Qaradağlı kəndi 120 nəfərlik könüllülər tərəfindən kənardan heç bir yardım olmadan qəhrəmancasına müdafiə olunurdu. Amansız döyüş fevralın 17-si gecə səhərə qədər davam etdi. Şahidlərin bildirdiyinə görə, Qaradağlının işğal edilməsi əməliyyatına və orada baş verən qətliamlara Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Köçəryan rəhbərlik edib. Qaradağlı faciəsində ölən, yaralanan, əsir düşənlər haqqında müxtəlif məlumatlar var. Məlumatların birində 54 nəfər dinc sakinin vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi, 50 nəfərin əsir götürülməsi, 42 ailənin başçısını itirməsi, 140 uşağın yetim qalması, ümumiyyətlə, kənd sakinlərinin hər 10 nəfərindən birinin şəhid olması göstərilir. Digər məlumatda 90 nəfərin şəhid olması, 6 nəfərin itkin düşməsi və 9 nəfərin əsir götürülməsi bildirilir.

- Qaradağlı qətliamının ardınca Xocalı soyqırımı tördədildi. Şahidlər də deyir ki, erməni separatçıları buna xüsusi hazırlaşıblar. Sizin fikriniz necədir?

- Bu həqiqətən də belədir. Deyim ki, Xocalı və Qaradağlı soyqırımlarından sonra Ağdabanda qətliam törədildi. 1992-ci il aprelin 7-dən 8-nə keçən gecə Ermənistan silahlı birləşmələri, “Dağlıq Qarabağ”dakı erməni yaraqlılarının köməyilə Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndinə hücum edərək 130 evdən ibarət olan kəndi tamamilə yandırıb, 779 nəfər dinc sakinə divan tutub, 67 nəfəri amansızcasına qətlə yetirərək soyqırımı aktı törədiblər. Bir gecədə səkkiz nəfər 90-100 yaşlı qoca, iki azyaşlı uşaq, yeddi qadın diri-diri odda yandırılıb, iki nəfər itkin düşüb, 12 nəfərə ağır bədən xəsarəti yetirilib.

- Bu faciələri dünyaya çatdırmaq baxımından hansı işlər görülməlidir?

- Xocalı faciəsindən başqa digər erməni cinayətlərinin dünyaya lazımi səviyyədə çatdırılmamasının əsas səbəbi Qarabağda erməni cinayətlərinin həddən artıq çox olması və bu cinayətlərin əksəriyyəti haqqında informasiya qıtlığının mövcudluğudur. XX əsrin sonlarında azərbaycanlılara qarşı törədilən erməni cinayətləri barədə bundan sonra da tədqiqatların aparılmasına, yeni–yeni kitabların yazılmasına ciddi ehtiyac var. Bu tədqiqatlar ictimaiyyətə hələ də məlum olmayan çoxlu faktların, həqiqətlərin ortaya çıxmasına imkan verər. Hesab edirəm ki, Xocalı soyqırımı ilə paralel olaraq Meşəli, Qaradağlı, Quşçu, Malıbəyli və digər faciələrimizin tanıdıması ilə bağlı işləri gücləndirməliyik. Mən Qaradağlı faciəsi haqda kitab yazmışam və bu, Azərbaycan və ingilis dillərində çap olunub. Qaradağlı faciəsi ilə bağlı bir faktı deyim: orada bizim Telman Tağıyev adlı bir qəhrəmanımız olub. Kənd erməni quldurları tərəfindən tutulandan, bunların da tamamilə silah-sursatı tükəndikdən sonra ermənilər kəndə daxil olurlar və camaatı səsgücləndiricilərlə çağırırlar ki, gəlin silahları təhvil  verin, sizi öldürməyəcəyik, azərbaycanlılara təhvil verəcəyik. Ermənilər camaatı  toplayırlar, yaşlıları bir, cavanları da  başqa bir maşına mindirib kəndin kənarına aparır. Onlar maşını saxlayıb gəncləri quyunun yanında küllələyib ora atmaq istəyərkən Telman Tağıyev bədənində gizlətdiyi qumbaranı ermənilərin yığışdığı yerdə  partladır, özü də həlak olur, onunla bərabər çoxlu sayda erməni də ölür. Bu kiçik bir epizoddur. Telman kimi qəhrəmanlar bir örnəkdir, onu gənc nəslə  tanıtmaq lazımdır.

İradə SARIYEVA