“Cənubi azərbaycanlı mühacirlər” rubrikasında müsahibimiz hazırda Türkiyədə yaşayan Güney azərbaycanlı ictimai-siyasi fəal Araz Sulduzludur (İsgəndər Əli Mirzayi). Araz Sulduzlu gözünü açandan Urmiyada, Sulduzda, bütövlükdə Güney Azərbaycanda molla rejiminin xalqımıza zülm etdiyinin, ana dilimizə, milli mədəniyyətimizə, xalqımıza hürriyyət istəyənlərin zindanlarda şürüdüldüyünün, edam edildiyinin şahidi olub.
Ailəsi daim molla rejiminin basqısı altında olub, səbəb isə Əli Mirzayi ailəsinin milli məfkurəyə bağlı olması, milli kimliyimiz uğrunda mübarizəsi olub. Araz bəy bildirir ki, 2017-ci ildə məcburiyyət qarşısında qalıb Güneydəki evini tərk edib və qardaş Türkiyəyə gəlib, amma hələ burada oturum almayıb, buna baxmayaraq, ictimai-siyasi və jurnalistlik fəaliyyətini davam etdirir.
“Atamın və babamın nəşini molla rejimi bizə vermədi ki, özümüz dəfn edək”
Araz Sulduzlunun həyat hekayəsi çox ağrılı-acılıdır. Türkiyədə məskunlaşan Araz Sulduzlu ilə Vatsap üzərindən əlaqə saxlayıb söhbət etdik.
- 1978-ci ildə Güney Azərbaycanın Sulduz şəhərində anadan olmuşam. Bu, Xomeyninin hakimiyyətə gəldiyi dövrə təsadüf edir. Xomeyni hakimiyyətə gələn kimi çox günahsız insanları haqsız yerə edam etdirdi, həbsə atdırdı. Hətta elələri olurdu ki, məhkəməsiz-filansız edam edilirdi, bəziləri haqda məhkəmə bir saatın içində edam qərarı çıxarırdı. Bu çox dəhşətli idi. Mənim babamı və atamı da molla rejimi edam etdi.
- Atan və baban neçənci ildə edam edildilər?
- 1985-86 illər olardı, atam da, babam da molla rejiminin edam etdiyi insanlardan olublar. Atamın adı Abdullah Əli Mirzayi, babamın adı isə Baxşəli Əli Mirzayi idi. Təsəvvür edin ki, Sulduz şəhərinin Saxsıtəpə kəndindən 13 nəfəri edam etdilər. Sulduz şəhəri Urmiyanın şəhərlərindəndir. Atamın və babamın nəşini molla rejimi bizə vermədi ki, özümüz dəfn edək, özləri basdırmışdılar. Ölülərimizdən də qisas aldılar.
- Onları nədə suçlayırdılar?
- Siyasi baxışları molla rejimi ilə üst-üstə düşmürdü. Onlar molla rejiminin dedikləri ilə davranmadılar. Çünki mollalar hakimiyyətə gələndə xalqa çox şey vəd etmişdilər, amma tam oturuşandan sonra vədlərini yerinə yetirmədilər, əksinə, xalqa daha da amansız oldular. Bu da türklərin haqlı narazılığına səbəb oldu. Azərbaycan məsələsi ilə bağlı verilən vədlər də yerinə yetirilmədi. Bu da türk fəalların, xalqımızın narazılığına səbəb oldu. Bir məqamı da deyim ki, İran İslam İnqilabını farslar etmədi ki...
- Bəs kim etdi?
- Bu inqilabı qeyri-farslar etdi, şahı onlar devirdi, farslar isə hazırdan hakimiyyətə yiyələndilər. O zaman qeyri-farsların nə iqtisadi gücü, nə dillərinin azadlığı və sair vardı. İnqilab etdi ki, bunları əldə etsinlər. Amma farsların hər şeyi vardı. Şah rejimi Azərbaycan türklərinə yaxşı münasibət bəsləmirdi, yaxşı baxmırdı. O zaman, farslar istisna olmaqla, orada yaşayan digər xalqlar öz hürriyyətləri, gələcəkləri, yaxşı yaşayışları üçün yığışıb şahı qovdular, onun yerinə Xomeyni gəldi. O gələndən sonra isə vəziyyət daha da pisləşdi.
- Molla rejimi niyə vədləri yerinə yetirmədi?
- Əslində, onların məqsədi türklərə, qeyri-millətlərə gün ağlamaq deyildi, hakimiyyətə gəlmək idi. Xomeyni gələn kimi, İraqa savaş elan etdi və İran-İraq savaşı başladı. Xalqımız da rejimdən nə isə tələb edəndə “müharibədir” deyib bəhanələrlə yayınırdılar. O dövrdə deyirdilər ki, savaşdan sonra sizin haqqınızı verəcəyik...Amma vədlərini yerinə yetirmək əvəzinə bizə qarşı çox çirkin siyasət işlətdilər. Xalxani adlı bir azərbaycanlını gətirib məhkəmə başqanı qoydular, o da kim gəldi edamına qərar verdi. Ondan tələb edirdilər ki, insanları çox zaman məhkəməsiz-filansız edam etdir. Bunların çirkin siyasətindən biri o oldu ki, onlar “edamları türklər edib”, “məhkəmə başqanı Xalxani də türk idi, bu edamları Xomeynidən gizlin edib” desinlər.
- Uşaqlığınız necə keçdi, necə böyüdünüz? Ailədə neçə uşaq idiniz?
- Atamgil edam ediləndə 4-cü sinifdə oxuyurdum. Çox dəhşətli, ağır günlər yaşadıq. Evdən eşiyə çıxa bilmirdik, çıxanda da hamı bizə düşmən kimi baxırdı. Hər yerdə SEPAH-ın adamları vardı, məscidlərdə belə. Məktəb dövrümdə acı hadisələr oldu. Sinifdə müəllim bizi başqa uşaqlardan ayırırdı. Əlimizdən gələn qədər dərsimizə davam etdik. Böyük sıxıntılarla böyüdük. Ailədə dörd uşaq idik, bir qardaş üç bacı. Dövr o dövr idi ki, artıq hadisələr qalxmışdı, Sulduz şəhərində də proseslər gedirdi. Etirazlar qalxan şəhərlərdən biri Sulduz idi ki, bu şəhər əvvəl gündən ayağa qaldı. Orada Urmudan, Təbrizdən, Tehrandan başqa şəhərlərdən öyrəncilər vardı. Biz də təbii olaraq bu hadisələrə, bu etirazlara qatıldıq. Hadisələr başlayandan üç gün keçmişdi ki, molla rejiminin adamları evimizə hücum edib gəlib məni tutdular.
- Neçə yaşınız vardı həbs olunanda?
- Təxminən 27-28 yaşım vardı. Məni həbs edəndə dedilər ki, sənin babanla atan edam edildiyi üçün sən bu etirazçılara qoşulub bizdən qisas almaq istəyirsən. Məni hamıdan çox incitdilər, məni hamıdan çox sıxdılar.
- O zaman etirazların motivi nə idi?
- Türklər etiraz edirdilər ki, niyə bizim uşaqlarımız fars dilində oxuyur, onlar niyə öz ana dilimizdə oxumur. Beynəlxalq Ana dili günlərində xalqımız ana dilimizə qarşı basqılara etirazlarını bildirdilər. Bir qayda olaraq bizim şəhərin camaatı hansısa bir məsələ ilə bağlı etirazlara hazırlaşdığı ərəfədə, aksiyalara 3-4 gün qalmış gəlib məni həbs edib aparırdılar. Siyasi aktiv olduğum üçün göz açmağa qoymurdular. Lap ilkin vaxtlardan hərəkatın içində olmuşam. Etiraz aksiyaları zamanı çox vaxt içəridə olurdum, çünki əvvəlcədən tuturdular. Məni mübarizədən əl çəkməyəcəyim təqdirdə sürgünə göndərməklə hədələyirdilər. Mən molla rejiminin ucbatından heç bir yerdə düz-əməlli işləyə bilmədim, hara işə düzəlirdimsə iki-üç gün işlədikdən sonra işdən çıxatdırırdılar. Bezib taksi alıb taksi xidməti göstərmək məcburiyyətində qaldım, amma mənə bunu da yasaqladılar.
- Səbəb nə idi?
- Səbəb məni sıxışdırmaq idi. O vaxt çoxumuzda tariximizlə, dilimizlə bağlı kitablar olurdu, elə kitablardan bir neçəsi də məndə idi. Bunu bəhanə edib taksi xidməti üçün lisenziyamı əlimdən aldılar. Mənə çox ziyan vurdular. Onların üzündən çox əziyyət çəkdim. İşləmək, ailəni dolandırmaq lazım idi. Bu azmış kimi, atamı, babamı bəhanə gətirib gecənin birində evimizə girirdilər, anamın, bacılarımın gözü qarşısında məni vurur, işgəncə edirdilər. Qayınatamgili də şərə salırdılar, məcbur edirdilər ki, qızını Arazdan boşatdır. Qayınatamı, qaynanamı tutub aparmışdılar ki, qızınızı ondan boşatmalısınız. Onlar da mənim tərəfimi tutdular və ailəm dağılmadı.
- Bəs mühacirətə nə zaman getdiniz?
- Bir gün evdə idim, dostlardan biri məni arayıb dedi ki, Araz bəy, sizə həbs gəlib. Mən də dedim ki, məhkum olmamışam, mənə necə həbs verilə bilər ki? Məhkəmə kağızını mənə verməyiblər, dostumun dükanına veriblər. Məqsədləri o idi ki, mənə 15-20 il həbs versinlər. Molla rejiminin bu çirkin oyunlarına, basqılarına görə məcbur olub məmləkətdən çıxdım. 2017-ci ildə Türkiyəyə gəldim. 6 ildir ki, burada yaşayıram.
- Ailənizi çıxara bildiniz?
- Bəli. Üç ay məndən sonra ailəm çıxdı. Üç uşağım var, qızım burada türk vətəndaşı ilə ailə qurdu. Uşaqlarım böyükdür.
Təxminən iki həftə bundan əvvəl gəlib anamı və evdəki subay bacımı götürüb polisə aparıblar, onları sorğu-suala çəkiblər, hətta bacımın bilgisayarını da əllərindən alıblar. Deyiblər ki, Arazla kimin əlaqəsi varsa desin və s. Hətta onları ciddi şəkildə hədələyiblər.
- Ananız Sulduzdadır demək.
- Bəli. Anama da təzyiq göstərirlər. Baxmayaraq ki, anam belindən əməliyyat olunub, yenə də polisə çağırırlar. Çox zülmlər edirlər.
- Ananızı gətirmək fikriniz yoxdur?
- Mən özüm hələ Türkiyədə oturum almamışam. Mühacirəm və bilmirəm indi bizi hansı ölkə qəbul edəcək.
- Orada nə işlə məşğulsunuz?
- Mən Güney Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatında təmsil olunuram, burada mətbuat sorunlusuyam, məsuluyam. Başqa özəl işlərim də var ki, ailəmi dolandırmaq üçün çalışıram. Güney Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatında bizim özümüzün yutub kanalımız, sosial mediada səhifələrimiz, qruplarımız var və müsahibləri bəzən mən aparıram.
- Bəs “Haray” radiosunda işləmirsiz?
- Bəli, bir müddət əvvəl ABŞ-dan yayılan “Haray” radiosunda işləyirdim, oradan ayrıldım, sonra biz özümüz “Güney Azərbaycanın səsi” radiosunu açdıq...
- Məmləkətdə baş verənlərə necə baxırsınız? Bir tərəfdən də, sizin də babanızın, atanızın iştirak etdiyi mübarizə nəticəsində devirilmiş Məmməd Rza şahın mühacirətdə olan oğlu Rza Pəhləvinin ortaya çıxmasına münasibətiniz necədir? O Cənubi azərbaycanlılarla bağlı da mesajlar verib və s. Molla rejiminin devirilməsi yaxınlaşırmı? Bəs sabiq şahın oğlu nə istəyir?
- Molla rejimi gec və ya tez sıradan çıxıb gedəcək. Bunu hakimiyyətdə olanların özləri də yaxşı bilir. Məlumatıma görə, molla rejiminin hökumət təmsilçiləri artıq bəzi ölkələrdə yaşamaq üçün özlərinə yer alıblar, getməyə hazırlıq görürlər. Molla rejimi İran adlandırılan ölkənin bölünməsindən qorxur. Molla rejimi bilsə ki, bu gün İran bölünəcək və bu bölünmənin qarşısını yalnız Rza Pəhləvi alacaq, həmin dəqiqə könüllü şəkildə hakimiyyəti ona təhvil verəcək. Məqsədləri odur ki, İran bölünməsin. İstəkləri odur ki, hakimiyyətə kim gəlirsə gəlsin, amma İran parçalanmasın. Bunlar etiraf etmirlər ki, tarix boyu bu torpaqda türklər yaşayıb, bura türklərin tarixi torpağıdır. 100 ildir farslar hakimiyyətdir, ondan əvvəl türklər olub. Bu gün müəyyən qüvvələr var, onlar da Məmməd Rza şahın oğlunu özləri üçün “lider” seçiblər. Məmməd Rza şahın oğlunun İranda hakimiyyətə gəlməsi Xomeyninin hakimiyyətə gəlməsi kimi olardı. Molla rejimi də çox vədlər vermişdi, devrilmiş şahın oğlu da vəd verə bilər, amma bizim üçün onun vədləri səmimi deyil. Bizim üçün fərqi yoxdur, ya şah olsun, ya şeyx, hamısı eynidir, eyni məqsədə qulluq edirlər. Biz Güney Azərbaycanın müstəqil olmasını istəyirik. Bu qədər mübarizə aparıb bu qədər qurbanları ona görə verməmişik ki, gəlib kimsə yenidən bizim haqqımızın qarşısını kəssin. Molla rejimindən əvvəl Rza şahın atası bu xalqa çox zülmlər edib. Məmməd Rza şahla molla rejiminin heç bir fərqi yoxdur. Şah özü nə qədər cinayət etdi. Rza Pəhləvi atasının və babasının Azərbaycan türklərinə qarşı etdiyi cinayətləri hələ etiraf etməyib. Onun babası Milli Hökumət dövründə, Pişəvəri zamanı çox cinayətlər etdi, nə qədər insanımızın qanını töküb. Hələ Rza Pəhləvi bunları qəbul etməyib. Onun babası və atası Azərbaycan kəndlərinin adlarını dəyib farslaşdılar. Məhz onların zamanında türklərin fars şəhərlərinə köçürülməsi, onların orada işləməsi, evlənməsi, farslaşması, milli kökündən qoparılması siyasəti yürüdülürdü. Azərbaycan şəhərlərinin kasıblaşdırılması Rza şahın zamanında başlandı. Bizim sərvətlərimiz, mədənlərimiz talan edildi. Yəni bizim üçün fərq etmir, ya şah, ya şeyx, ikisi də birdir. Sadəcə, onun papağı vardı, mollanın isə əmmaməsi var.
Cənubi Azərbaycan istər-istəməz İrandan ayrılacaq və öz müstəqilliyinə qovuşacaq. Bunu özləri də yaxşı bilir. Bu gün bizim İran türmələrində zindan çəkən milli fəallarımız, siyasi məhbuslarımız var ki, onlar məhz Azərbaycanın azadlığına nail olmaq üçün bu yola baş qoyublar. Abbas Lisani və başqa siyasi məhbuslarımız zindanlarda əziyyət çəkir ki, Güney Azərbaycan müstəqil olsun, hürriyyətinə qovusun. Bu mütləq baş verəcək, milli hökumət qurulacaq...
İradə SARIYEVA
