Rusiya mediasının yaydığı xəbərdə bildirilir ki, İranın Rusiya və Türkmənistandan cənuba təklif etdiyi “svop” qaz tədarükü TAPİ qaz kəməri layihəsinə alternativ ola bilər.
Fevralın 15-də Aşqabadda keçirilən İran mallarının sərgisində iştirak etmək üçün Aşqabada gələn İranın Qaz Mühəndisliyi və İnkişafı Şirkətinin (IGEDC) rəhbəri Rza Növşədi bildirib ki, İran rəsmi olaraq “Qazprom” və “Türkmənqaz”a Türkmənistan və Rusiyanı qəbul etməyi təklif edib. Elə həmin gün Aşqabadda “Qazprom”un rəhbəri Aleksey Miller ilə Türkmənistan prezidenti Serdar Berdiməhəmmədov və Xalq Maslaxatının rəhbəri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov arasında görüşlər keçirilib. Danışıqların təfərrüatları açıqlanmayıb, lakin analitiklər onların İran üzərindən qaz tədarükü ilə bağlı olduğunu ehtimal edir.
Növşədinin sözlərinə görə, İran “svop” sxemləri üzrə ildə 36,5 milyard kubmetrə qədər qaz tədarük etmək gücündədir ki, bu da Rusiya və Türkmənistan qazını Pakistana, gələcəkdə isə Hindistana tədarük etmək üçün kifayət edəcək.
İranın bu təklifii ilə Türkmənistan və Rusiya qazını Cənub Qaz Dəhlizindən yan keçirmək istəyir. Bununla da İran, bütün sahələrdə olduğu kimi, iqtisadi sahə də də bizə ciddi ziyan vurmağı hədəfləyir. Bir sözlə, bizi həmin layihələrdə iştirakdan və qazancdan məhrum etməyə çalışır.
Araşdırmalar göstərir ki, müəyyən sanksiyalar İran, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında “svop” tipli təbii qaz müqavilələrinin imzalanmasına mane olsa da, İran ötən il Türkmənistan və Azərbaycanla “svop” razılaşmasına nail olub və bənzər üçtərəfli müqaviləni Ermənistanla da imzalamaq niyyətini bəyan edib.
Qeyd edək ki, İran və Türkmənistan arasında 2022-ci ilin ilk 6 ayı üçün olan ticarət həcmi 233 milyon dollara çatıb ki, 2021-ci illə müqayisədə bu. 6 milyon dollar daha çoxdur. Bu isə bəzi qonşuları ilə müsbət əlaqələr qurmaq istəyən İran üçün məqsədəuyğun hesab edilir. Bundan başqa, mərkəz bildirir ki, Türkmənistan İranın enerji infrastrukturundan istifadə edərək digər ölkələrə elektrik enerjisi, o cümlədən İraqa təbii qaz ixrac etməyi hədəfləyir. İran tərəfi isə Türkmənistanla olan “svop” razılaşmasından yararlanaraq, türkmən qazını Pakistan və Hindistana ötürmək niyyətindədir. Bu kontekstdə TAPİ qaz kəmərinin əhəmiyyətini azaltmağa çalışır. Təbiidir ki, bunun əsl səbəbi bizə qarşı olan aqressiyasıdır. Lakin İranın Türkmənistanla da bəzi həll edilməmiş problemləri var. Rəsmi Tehran həmin ölkədən daha böyük həcmdə qaz idxal etməsi üçün əvvəlcə Türkmənistana olan 1,8 milyard dollarlıq borcunu ödəməlidir. İran bir zamanlar energetika ixracatçısı olsa da, artıq bu vəziyyət dəyişib. Belə ki, 2021-ci ilin aprel ayı ilə müqayisədə 2022-ci ilin mart ayında İran elektrik enerjisi idxalı 72% artıb, ixracı isə 2022-ci ilin noyabrında 54% azalıb. Buna səbəb isə İranda daxili tələbat və istehsalda yaranan uyğunsuzluqlardır. Bundan əlavə, son onillikdə Türkmənistanda elektrik enerjisi istehsalı 60% artıb. İranın idxal etdiyi elektrik enerjisinin yarısı Türkmənistandan, digər yarısı isə Ermənistandan gəlir. Beləliklə, Türkmənistan İranın şimal-şərq regionlarının həm qaz, həm də elektrik enerjisi təminatında zəruri rol oynayır. Buna görə də, Türkmənistanın özü də İranla qarşılıqlı asılılıq yaratmaq və ikitərəfli əlaqələri inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. Digər tərəfdən, İranın Türkmənistana olan borcu və sanksiyalar Türkmənistandan daha çox enerji idxalına çətinlik yarada bilər.
Maraqlıdır ki, ötən il Türkmənistandan Azərbaycana İran üzərindən il ərzində 1,5 milyard kubmetr qaz nəql ediləcəyinə dair razılaşma da əldə edilib. Bu, Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında imzalanan üçtərəfli müqaviləyə əsasən həyata keçirilməliydi.
Bu sözləri İranın neft naziri Cavad Oici Bakı Enerji Forumunda demişdi.
Ancaq görünür, İranın son günlər Azərbaycana qarşı nümayiş etdirdiyi aqressiv münasibət bu razılaşmaları bir qədər arxa plana keçirib. Artıq İran nəyin bahasına olursa-olsun, Rusiya və Türkmənistana elə şirnikləşdirici təkliflər irəli sürür ki, Azərbaycan üzərindən qaz nəql etməkdən yan keçsinlər. Bütün bunlar bir daha İranın əsl düşmən mahiyyətini ortaya qoymuş olur. Rusiya və Türkəministanla Azərbaycanın çox gözəl əlaqələri mövcuddur. Buna görə də, həmin ölkələr İranın avantüralarına uymamalıdırlar. Yaxşı olardı ki, Cənub Qaz Dəhlizi ilə bağlı mövqelərində sabitqədəm olsunlar. Çünki İranın ipi ilə quyaya düşmək çox da etibarlı deyil.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
