2020-ci ildə Azərbaycan və Ermənistanın dövlət liderləri səviyyəsində ilk və yaddaqalan məşhur Münhen debatı ulə müqayisə aparmaq üçün yeni oxşar hadisə baş verdi. Fevralın 18-də İlham Əliyevlə Paşinyan arasında bütün Münhen platformasının xüsusi maraqla gözlədiyi son 3 ilin sayca 2-ci dabatı baş tutdu. Buona görə xüsusi maraqlı hadisədir ki, 2020-ci ildə həmin məkanda baş tutmuş ilk debat yaddaşlarda dərin təəssürat oyatmışdı. Bu dəfə isə başlanğıcda Paşinyanın Əliyevlə panel müzakirəsində iştirak etməyəcəyi barədə informasiya olsa da, sonradan ermənilər tərəfdən Paşinyanın debatda iştirak edəcəyi barədə yeni xəbər yayıldı. Niyəsini dəqiq bilmirik, lakin Paşinyan ya "qeyrətə boğularaq" debata gəldi, ya da başındakı ağalarının tapşırığı ilə fikrini dəyişdi. Hər halda, Paşinyanın öz sələfi Sarkisyandan fərqli olaraq prezident İlham Əliyevlə açıq debata çıxmaqda azacıq cəsarətə sahib olduğunu, Sarkisyan kimi "təmiz it qorxağı" olmadığını göstərdi. Məlumdur ki, 2018-ci ilə qədər Münhen çərçivəsində Sarkisyan İlham Əliyevlə debata çıxmaqdan yayınmışdı...
Münhendə 1-ci debatdan 2-ci debatadək...
Münhen təhlükəsizlik konfransında 2020-ci ildəki ilk Əliyev-Paşinyan debatının önəmli xüsusiyyəti tək o deyildi ki, ilk dəfə keçirilirdi. Həm də o idi ki, Ermənistan tərəfi ilk dəfə idi belə formatda müzakirəyə razılıq vermişdi, eyni zamanda bu da fakt idi ki, debat o zaman hələ torpaqlarımızı işğalda saxladığı üçün Ermənistanın müvəqqəti hərbi-psixoloji üstünlüyü şəraitində və yalançı qalib ovqatı altında keçirildi. Etiraf edək ki, bu sonuncu şərtlər çərçivəsində bizim Prezidentin bütün dünya qarşısında düşmənlə açıq debata getməsi kimlərəsə risqli görünsə də, İlham Əliyev həmin anlarda öz mövqeyinə, arqumentlərinə, haqlılığına misilsiz inam və cəsarət nümunəsi yaratdı. Zarafat deyil, sənin torpaqlarının 20 faizini 30 il müddətində əsarətdə saxlayalar, dünya bunun üçün təcavüzkara güldən ağır söz deməyə, bütün abır-həya ölçülərini ayaqlayaraq dik gözümüzün içinə "torpaqlarınızı vermirəm" söyləyə, təcavüzkar ölkə özü kimi "köpəklər sürüsü" ilə hövrləşərək "Qarabağ tarixən sizin olmayıb" deyə insanın cızdağını çıxardan həyasız bir mövqe ortaya qoya, sən isə bütün bunları, çətin olsa da, misilsiz təmkin və soyuqqanlıqla qarşılayaraq debata-döyüşə atılasan və düşmənin bütün ideologiyasını şil-küt eliyəsən. Necə bir nümunədir? Tarixdə çoxmu olub və ya varmı İlham Əliyevin yaratdığı bu nümunə kimi faktlar ?!..
Məhz bu xüsusiyyətinə görə ilk Əliyev-Paşinyan debatının tarixdə qalacağına heç bir şübhə yoxdur.
Hadisə təkcə Paşinyanın mövqeyinin şil-küt olması ilə xarakterik olmadı. Həm də odur ki, İlham Əliyev 2020-ci ilin fevralında ilk debatda təqdim etdiyi konsepsiya ilə Azərbaycanın 7 aydan sonra başlayacağı Vətən savaşına bütün dünyanın gözündə etibarlı ideoloji müdafiə və təminat yaratdı. Bu debatdan sonra dünyada Azərbaycanın hazırlaşdığı ədalətli və haqq müharibəsinə anlayış göstərənlərin sayı ildırım sürəti ilə artmağa başladı. Qarabağ münaqişəsinin obyektiv tarixi kökləri, müasir hüquqi və siyasi aspektləri ilk debatda Prezident İlham Əliyev tərəfindən elə dəqiq və ardıcıl təsvir edildi ki, qaranlıq və şübhəli bir məqam qalmadı. İlham Əliyevin real tarixdən gətirdiyi faktları və Paşinyanın dırnaqarası "faktlarını" müqayisə etmək yetər. Əliyev real tarixi və hüquqi faktları ortaya qoyduğu halda, Paşinyan öz xalqının uydurma tarixinin "dərinliklərinə" elə səriştəsiz baş vurdu ki, mifik "böyük Tiqran dövlətinin xarabalıqları" arasında özü də itib-batdı. Hələ də yaddaşlardadır ki, o zaman erməni ekspertlərinin özləri də qədim Roma və mifik "Tiqran dövləti" ilə bağlı dediklərini Paşinyana irad tutdular ki, yersiz müqayisədir, bu yersizlik Roma qədər qədim tarixləri olmayan bugünkü həmsədr ölkələrin özlərinin də xoşuna gəlməyəcək... Həqiqətən də Paşinyanın apardığı tarixi paralellər çox uğursuz oldu. Belə ki, həqiqətən də ABŞ, Rusiya və Fransanın Roma qədər qədim tarixləri yoxdur, real ABŞ, Rusiya və Fransa dövlətçiliyini isə mifik "Tiqran dövləti" ilə müqayisə etmək ağılsızlıqdır.
Tam əsaslarla demək olar ki, Vətən müharibəsində Zəfərimiz müharibədən 7 ay əvvəl Münhen konfransında Əliyevin Paşinyan üzərində dağıdıcı debat qələbəsindən başladı. Çünki bu debat dünyada rəy yaratdı ki, Azərbaycanın çox şeyə, hətta torpaqları naminə ədalətli müharibəyə də haqqı var...
2-ci Münhen debatı - "Azərbaycanın istədiyi budur, bəs Ermənistan nə istəyir?!.."
Yarımbaşlığa çıxardığımız fikirlər Azərbaycan Prezidentinə məxsusdur. Paşinyanla debatda Azərbaycanın nə istədiyini bir-bir təsvir edəndən sonra bu yaddaqalan ifadəni işlətdi - Azərbaycanın istədikləri budur, bəs Ermənistan nə istəyir?.. İlham Əliyev ifadə tərzini elə qurdu ki, Ermənistan rəhbərinin çox ziddiyyətli və qəbuledilməz mövqedə olduğu hər kəsə çatdı.
Təbii ki, Ermənistanın da müharibədən sonra istədikləri var. Bunlar Azərbaycanın istədiklərinin əksi olanlardı. Anti sülh, anti sabitlik, anti təhlükəsizlik - Ermənistanın mövqeyi ilə bağlı 2-ci Münhen debatının yaddaşlara hopmuş yekun tezisi bu oldu.
...Bizim Prezident Münhen platforması üzərindən dünyaya hansı mesajları verdi?
1.İlham Əliyev müharibədən sonra regionumuzda təhlükəsizlik perspektivlərinın "ikivektorlu yanaşmadan" asılı olduğunu çox aydın ifadə etdi. Bunlar Azərbaycan-Ermənistan danışıqları vektoru və Azərbaycanla Qarabağın yerli erməni əhalisi arasında təmaslar vektorudur. Sonrakı sülh proseslərinin bu 2 vektor üzrə qurulması bir tərəfdən həqiqətən nəticəli danışıqlar üçün zəruru mühiti təmin edə bilər, digər tərəfdən isə Ermənistanın pozucu bir ideyasını gündəmdən birdəfəlik çıxdaş etmiş olar. Bu hansı ideyadır? Ermənistanın diplomatik və siyasi çevrələrində belə bir fantastik və pozucu ideya dolaşır: "Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və Qarabağ erməniləri ilə əlaqədar danışıqlar birlikdə, ya ayrı-ayrılıqda aparılsın". Ermənistan məsələnin bu cür qoyuluşu ilə onu demək istəyir ki, keçmiş Dağlıq Qarabağ ərazisini Azərbaycana aid etməmək şərtilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıya bilərik. Nə qədər ört-basdır etməyə və flrlatmağa çalışsalar da, ermənilərin postmüharibə strategiyasının ana xətti bundan ibarətdir. Çünki məhz məsələni bu şəkildə qoyduqda onlar həm müharibədən sonrakı reallıqların tanınmasından yan keçə bilir, həm sülh prosesini uzada bilir, həm də vaxt udmağa çalışırlar. Lakin İlham Əliyev "iki vektor" ideyasını irəli sürməklə Ermənistanın postmüharibə dövrünə xas strategiyasını alt-üst etdi. Dəqiq desək, İlham Əliyev Paşinyanın Qarabağ etmənilərinə dair ayrıca danışıqlar paneli yaratmaq strategiyasının mümkünsüzlüyünü həm Ermənistana , həm də beynəlxalq maraqlı tərəflərə açıq bəyan etdi. Onları bir daha başa saldı ki, postmüharibə problemlərinin göstərdiyimiz bu "2 vektor çərçivəsindən" kənarda həlli yoxdur.
Münhen debatında dünyaya verilən 2-ci mühüm mesaj regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlıdlr. Prezident İlham Əliyev konkret təkliflə çıxış edərək, regional komunikasiyalar haqda buvaxtadək mövcud təsəvvürləri daha da zənginləşdirdi. Prezidentimizin təklifinin mahiyyəti sadə, lakin çox effektlidir - Zəngəzur dəhlizinin hər iki başında və Ermənistanla Laçının arasında nəzarət-buraxılış məntəqələrinin yaradılması. Təklif o qədər aydın və praktikdir ki, onunla hər hansı mübahisə açmaq heç bir məntiqə sığmaz. Söhbət bir dövlətdən diğərinə keçiddən gedirsə, nəzarət-buraxılış məntəqələri niyə də olmamalıdır?!.. Blinkenin iştirak etdiyi görüşdə verilmiş bu təklifə Paşinyanın özünün də heç bir əks mövqe qoymadığını, lakin maraqla qarşıladığını Prezidentimiz media qarşısında açıq ifadə etdi... Bu o deməkdir ki, İlham Əliyevin yeni təklifi Paşinyanı və Blinkenin şəxsində onun Qərbdəki bütün havadarlarını fakt qarşısında qoydu.
Əliyevin Münhendən dünyaya 3-cü mesajı sülh sazişinin mətninə münasibətdə obyektivlik, qarşılıqlı mənafe və konstruktivliyin əsas tutulmasıdır. Prezident Ermənistanın təqdim etdiyi və hazırda incələnməkdə olan saziş mətnində "qənaətləndirici olmasa da, müəyyən tərəqqinin" olduğunu xüsusi vurğu ilə deməyi unutmadı.Yəni burada Azərbaycanın hər bir mütərəqqi təşəbbüsə analoji cavab vermək iradəsi nümayiş olundu. Prezidentimiz " Dağlıq Qarabağ "ifadəsini daxil etməmək şərti ilə sazişin beynəlxalq norma və prinsiplər əsasında hazırlanması zərurətini qətiyyətlə bəyan etdi .Onun bu mövqeyi qarşı tərəflər üçün yenilik olmasa da, bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın siyasəti ardıcıl, prinsipial və dönməzdir... Çünki Azərbaycan Prezidenti sülh sazişinin hansı prinsiplərlə imzalanmalı olduğunu hələ müharibədən az sonra bəyan etmişdi və həmin mövqe bu gün də Prezident tərəfindən ardıcıl şəkildə yürüdülür...
Bu tezislərin "Dağları aşmaq?" kimi poetik ifadə altında keçən panel müzakirələrində səsləndirilməsi göstərdi ki, regional sülhün taleyi "Dağların arxasında" yox, uzaqlarda yox, İlham Əliyevin bəyan etdiyi bu "2 vektor"un üzərindədir.
Beləliklə, Münhen panel müzakirələrində Azərbaycan Prezidentinin yanaşmaları "Regional sülh formuluna" doğru dəqiq istiqaməti nümayiş etdirdi.
Əgər 1-ci Əliyev-Paşinyan debatı 7 ay öncədən Vətən müharibəsinin ideoloji müdafiəsini qurmuşdusa, 2-ci debat ən azı onun qədər əhəmiyyətli olan yeni perspektivin yolunu açdı. Göstərildi ki, sülh sazişinə və sərhəd mübahisələrinin uğurlu həllinə doğru İlham Əliyevin "Sülh Formulu" ilə getmək mümkün olan yolların ən qısası və ən rahatıdır...
