Bu gün dünya dövlətlərinin böyük əksəriyyəti üçün prioritet məsələ qış mövsümü ərəfəsində enerji, xüsusən də karbohidrogen məhsulları ilə təminatını yüksək səviyyədə qarşılamaqdır. Məhz bu vəziyyətdə dünya bazarında neft və qaz məhsullarının qiymətində ciddi artım qeydə alınır. Neft 100 dollarlıq həddə yaxınlaşmaqdadır. Avropada qazın qiyməti min kubmetr üçün yenidən 1200 dolları keçib. Avropa qaz bazarında qiymətlərin dəyişkənliyi qış fəsli ərəfəsində qaz anbarlarının az dolması ilə əlaqələndirilir. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak da məsələyə bu prizmadan yanaşır:
“Avropada qaz qiymətləri təklif çatışmazlığına görə deyil, anbarın dolum səviyyəsinin aşağı olması səbəbindən yüksəkdir”. Onun sözlərinə görə, hazırda Avropa bazarı qazla tam təmin olunub, çünki ümumiyyətlə idxalın tədarükü, üstəlik Avropanın öz hasilatı daxili istehlakı təmin edir: "Eyni zamanda, hətta yeraltı anbarlara da qismən qaz vurulur, yəni qaz çatışmazlığı yoxdur". Novak onu da vurğulayıb ki, son beş ildə qaz anbarlarının doluluğu minimal səviyyədədir, yəni təxminən 74%-dir, halbuki, adətən bu göstərici 85-90%-dən çox olur: "Bu, əlbəttə, bazar iştirakçıları arasında narahatlıq yaradır, risqlər var, nəticədə, bazar hər zaman olduğu kimi reaksiya verir, qiymətlər qalxır". Bu halda Avropa üçün aktuallaşan məsələlərdən biri Azərbaycandan daha çox qaz idxalına nail olmaqdır. Azərbaycan artıq buna hazır olduğunu bildirib. Elə qardaş Türkiyə də enerji təhlükəsizliyi naminə Azərbaycandan təbii qaz idxalını artırmaqda maraqlıdır. Bu durumda Türkiyənin "Milliyet" qəzeti maraqlı bir məlumat yayıb. Qəzet qeyd edir ki, Türkiyə və Azərbaycan arasında yeni qaz sazişi imzalanıb. Türkiyənin enerji və təbii sərvətlər naziri Fatih Dönməz də bildirib ki, qış yaxınlaşdığından, mümkün qaz istehlakı artımının təmin edilməsi üçün danışıqlar aparılır: "Bununla bağlı Azərbaycanla 2024-cü ilin sonuna qədər qüvvədə olacaq təbii qaza dair razılaşma əldə olunub. Bakı-Tiflis-Ərzurum xəttilə əlavə 11 milyard kubmetr qaz alınacaq". Onun sözlərinə görə, Türkiyə qlobal enerji təchizatı böhranı dövrünü heç bir problem olmadan keçəcək. Xatırladaq ki, Bakı-Tiflis-Ərzurum boru xətti Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” yatağından çıxarılan qazın Gürcüstan və Türkiyəyə nəqli üçün inşa edilib. Boru kəməri ildə 20 milyard kubmetrədək ötürmə gücünə malikdir.
Xatırladaq ki, "Şahdəniz" qaz-kondensat yatağının işlənməsinin birinci mərhələsi çərçivəsində qazın nəqli üzrə müqavilə 2001-ci ildə əldə edilib və onun müddəti bu ilin aprelin 16-da bitib. Müqavilənin müddətinin bitməsindən sonra "Şahdəniz-1" çərçivəsində Azərbaycandan Türkiyəyə qazın nəqli dayandırılmışdı. Lakın tərəflər müqavilənin 3 il müddətinə, yəni 2024-cü ilin sonunadək uzadılması barəsində razılığa gəlib. Bununla yanaşı, "Şahdəniz" yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi ("Şahdəniz-2") çərçivəsində də Türkiyəyə TANAP kəməri ilə ildə əlavə 6 milyard kubmetr qazın ixracı da həyata keçiriləcək. Bütün bunlar Türkiyənin enerji təhlükəsizlyinin təmin edilməsində Azərbaycanın rolunun artmaqda olduğunu göstərir. Lakin Azərbaycan Avropa istiqamətində eyni addım atmağı planlaşdırır. Energetika naziri Pərviz Şahbazov “Rusiya Enerji Həftəsi” çərçivəsində jurnalistlərə açıqlamasında bu xüsusda mühüm açıqlamalar verib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan 2022-ci ildə Avropa və Türkiyəyə qaz ixracını 16 milyard kubmetrə qədər artırmağı planlaşdırır. Nazir bildirib ki, 16 milyard kubmetrlik qazın 6 milyard kubmetri Avropaya, 10 milyard kubmetri isə Türkiyəyə ixrac ediləcək. Həmçinin, Azərbaycan Türkiyəyə 3,5 milyard kubmetr həcmində əlavə qaz tədarükü barədə də razılığa gəlib.
Təbii ki, Azərbaycanın Türkiyə və Avropanın enerji təhlükəsizlyinin təmin edilməsində artan rolu həm də ölkəmizin neft və qaz ixracını artırması ilə müşayiət edilir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, cari ilin üçüncü rübündə SOCAR tərəfindən 4,5 milyon ton neft ixrac edilib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 22% yüksək nəticədir. Onu da bildirək ki, şirkət tərəfindən ixrac olunmuş xam neftin göstəriciləri həm Azərbaycan dövlətinə, həm də SOCAR-ın özünə məxsus xam neft həcmlərini əks etdirir. Ölkə üzrə ixrac olunan təbii qaz həcmləri daha çox – 48% artırılaraq, 4,4 milyard kubmetr təşkil edib. Hesabat dövründə ölkə daxilində 2,4 milyard kubmetr qaz istehlak olunub ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 8% çoxdur. Neft və qaz ixracında artım Azərbaycanın bu məhsulların satışından daha çox gəlir əldə etməsini şərtləndirir. Bu arada o da bəlli olub ki, bu ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanın neft-qaz ÜDM-i isə 1,4% artıb. Həmin dövrdə qeyri-neft ÜDM-in artım tempi 6,2% təşkil edib. Beləliklə, 2021-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkədə 62,877 milyard manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 4,8% çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub. Qeyd edək ki, Dünya Bankının Avropa və Mərkəzi Asiya regionu üzrə yenilənmiş hesabatında bu il Azərbaycanda qeyri-neft ÜDM-in istehsalının 7,1% səviyyəsində artmasının gözlənildiyi bildirilir. Artımın əsas drayverləri xidmət sektorunun aktivləşməsi, kənd təsərrüfatı və qeyri-enerji istehsalında güclü böyümə olacaq.
Ramil QULİYEV
