Azərbaycanda kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın həcminin hələ arzuedilən səviyyədə olmadığı heç kimə sir deyil. Bunun başlıca səbəblərindən biri də təsərrüfatların əksəriyyətinin kiçik ölçüdə olması, həmçinin onların institutlaşma səviyyəsinin aşağı həddidir. Bu məsələ hökumətin də ciddi narahatlığına yol açır. Elə bu səbəbdəndir ki, hələ cari ilin iyul ayında Prezident İlham Əliyev “Aqrar sahədə istehsalın və emal sənayesinin inkişafına dair bir sıra tədbirlər haqqında” fərman imzalayıb.
Həmin sənəddə Nazirlər Kabineti kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların səmərəli istifadəsi məqsədilə həmin torpaq sahələrinin icarəyə və istifadəyə verilməsi mexanizminin təkmilləşdirilməsi, torpaqların konsolidasiyası təcrübəsinin tətbiqi ilə bağlı təkliflərini 3 ay müddətində ölkə prezidentinə təqdim etməlidir. Artıq bu müddət başa çatmaq üzrədir. Fərmanın icrası istiqamətində atılan addımlar Azərbaycanda da torpaqların birləşdirilməsi məsələsinin artıq öz həllini tapa biləcəyini deməyə əsas verir.
Xatırladaq ki, həmin fərmanla hökumətə ixrac məqsədli aqrar istehsal mallarına gömrük və vergi güzəştlərinin tətbiqi, aqrotexniki xidmət göstərilməsi və mülkiyyət hüququnun saxlanılması şərtilə kənd təsərrüfatı texnikasının icarəyə verilməsinin əlavə dəyər vergisindən azad edilməsi kimi məsələlərin həlli də tapşırılıb. Bundan başqa , idxal mallarını yerli istehsal malları ilə əvəz edəcək məhsulların dairəsinin müəyyənləşdirilməsi, maya dəyərini təşkil edən xərclərin optimallaşdırılması və istehsal edilən yerli məhsulların qiymətinin azaldılması üçün aqrar emal müəssisələrinə vergi təşviqlərinin verilməsi, aqrar istehsal və emalla məşğul olan mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinə dövlət dəstəyi verilməsi barədə təkliflər hazırlamaq, kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı üzrə prosedurların sadələşdirilməsinə dair tədbirlər görmək də Nazirlər Kabinetinə tapşırılıb. Bütün bunlar aqrar sahədə mühüm yeniliklərə gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. Xüsusən də torpaqların birləşdirilməsi olduqca mühüm hal sayılır. Məsələ burasındadır ki, torpaq sahəsi 3 hektara qədər olan təsərrüfatlar cəmi təsərrüfatların 71 faizini, 3-4,9 hektara qədər olanlar 17,1 faizini, 5-9,9 hektara qədər olanlar 8,4 faizini, 10-19,9 hektara qədər olanlar 2,2 faizini, 20-49,9 hektara qədər olanlar 1 faizini, 50 hektar və bundan çox olanlar 0,4 faizini təşkil edir. Bir sıra mütəxəssislərin fikrincə, kiçik torpaq sahibliyi və kiçik təsərrüfatlar məsələsi hazırda ölkədə kənd təsərrüfatı sahəsinin rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəldilməsinə mane olan problemlər sırasında xüsusi yer tutur. Bu baxımdan kiçik torpaq sahələrini birləşdirilərək iri kooperativlərin yaradılması aktualdır. Xatırlada qki, "Kənd təsərrüfatı kooperasiyası haqqında" Qanun qəbul edilib. Bu fonda indi aktual məqamlardan biri odur ki, daha çox subsidiya almaq istəyən, daha rentabelli iqtisadi fəaliyyət göstərmək istəyən fermerlər kooperasiyalarda birləşməlidir. Bunun üçün zəruri amillər var. Belə ki, bu gün 1-3 hektar arasında olan torpaqlardan səmərəli istifadə ürəkaçan səviyyədə deyil. İkincisi, fermer həmin torpaqlardan heç nə qazana bilmir, 1-2 hektarda iqtisadi fəaliyyət qurmaq mümkün deyil. Üçüncüsü, bu gün regionlarda resurslar dağılmış vəziyyətdədir. Bu sahədə faydalı fəaliyyət qurmaq üçün kooperasiyalarda birləşmək qaçılmaz məsələdir. Dövlət fermerlərə kooperasiyalarda birləşmək ilə bağlı 2 istiqamətdə dəstək verir. Birincisi, kooperasiyalar ötən ildən başlayaraq 10 faiz daha çox subsidiya ala bilir. Yəni fermerlər 50 hektarın üzərində birləşərsə, onlar 10 faiz daha çox subsidiya ala bilir. İkincisi, kooperasiyalar dövlətdən, iri şirkətlərdən sifarişlər ala bilirlər. u da kooperasiyaların bazarlara çıxışına, ölkədə tədarük sisteminin qurulmasına ciddi təkan verir. Dövlət yaranan kooperasiyaların infrastruktur layihələrini həyata keçirib, yol, işıq çəkilib, kanallar qurulub. O da qeyd edilməlidir ki, kooperasiyada birləşəndə hər bir fermer öz əmlakı, texnikası üzərində hüququnu qoruyur və birgə fəaliyyət həyata keçirir. Qeyd edək ki, 2016-cı ildə qüvvəyə minən "Kənd təsərrüfatı kooperasiyası haqqında" qanuna görə, kənd təsərrüfatı kooperasiyası - kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları tərəfindən öz maddi və sosial tələbatlarının ödənilməsi məqsədilə kənd təsərrüfatı kooperativləri və onların ittifaqları vasitəsilə həyata keçirilən könüllü birgə fəaliyyətdir. İndi dövlət daha çox sayla fermerin torpaqlarını birləşdirməsini, iri kooperasiyalar yaratmasını istəyir. Bu, aqrar sahədə məhsul istehsalının həcminin artırılması baxımından olduqca mühümdür. İndilikdə sahələrin kiçik olması təsərrüfatların səmərəsiz istifadəsinə yol açır. Onu da xatırladaq ki, bu gün Azərbaycan əhalisinin təxminən 47 faizi kənd yerlərində yaşayır. Böyük əhali kütləsinin kənd yerlərində yaşamasına baxmayaraq, ölkədə aqrar məhsullar üzrə daxili tələbatın ödənilməsində, ixracda problemlər yaşanır. Halbuki, ABŞ-da əhalinin 2.5 faizi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur. Lakin ABŞ daxili tələbatı ödəməklə yanaşı, dünyaya kənd təsərrüfatı məhsulu ixrac edir. Bu da onu göstərir ki, ölkəmizdə kənd təsərrüfatı sahəsində intensiv üsulun inkişaf etdirilməsinə ehtiyac var. Səmərəliliyin artılması ilə daha çox məhsul istehsal oluna bilər ki, bunun da nəticəsində gələcəkdə həm daxili tələbatın ödənilməsində, həm də ixrac məsələsində heç bir çətinlik olmayacaq.
Ramil QULİYEV
