Azərbaycan üçün xüsusi diqqət mərkəzində yer alan məsələlərdən biri ölkədə istehsal edilən məhsulların daha böyük həcmdə dünya bazarlarına çıxarılmasının təmin olunmasıdır. Xüsusən də koronavirus pandemiyasının səngiməsi fonunda bu məsələ daha çox aktuallaşıb.
Aparılan hesablamalar göstərir ki, Azərbaycanın ixracı cari ilin ilk 9 ayı ərzində 38,3 faiz artaraq 14,6 milyard dollara çatıb. İxracda əsas payı 87,6 faizlə neft-qaz sektoru tutur. Son 9 ay ərzində 12,8 milyard dollar civarında xam neft, 501,9 milyon dollar səviyyəsində isə neft məhsulları təşkil edib. Neft-qaz sektoru çərçivəsində ixracın əsas artımı dünya bazarlarında hər iki enerji məhsulu üzrə qiymətlərin yüksəlməsi ilə əlaqədardır. Xatırladaq ki, son dövrlərdə qlobal enerji bazarlarında kəskin dalğalanmalar müşahidə edilir. Avropa və Asiya bazarlarını cənginə alan böhran Şimali Amerika ölkələrində də özünü göstərməyə başlayıb. Son 1 ay ərzində Avropada qazın 1000 kubmetrinin qiyməti 168 artaraq 1970 dollara yüksəlib. Sonradan qiymətlər azalsa da, hələ də kifayət qədər yüksək həddədir. Qeyd edək ki, ötən ilin müvafiq dövründə təbii qaz Avropada 140 dollardan aşağı səviyyədə ticarət edilirdi. Yəni ötən 1 il ərzində qiymətlər 14 dəfə, 2020-ci ilin may ayından etibarən isə 46 dəfə artıb. Asiya birjasında isə 1000 kubmetr qaz üçün qiymətlər 1990 dolları keçib.
Avropada qazın qiyməti müəyyən müddət yüksək həddə qalmaqda davam edəcək. Enerji böhranı Avropa və Asiya bazarları arasındakı rəqabəti də kəskin artırıb. Çin, Yaponiya, Koreya və Tayvan kimi sürətlə böyüyən bazarlar Avropanın ənənəvi mayeləşdirilmiş təbii qaz təchizatçıları üçün daha cəlbedici bazarlara çevrilib. Dünya bazarlarında qazın qiymət artımı, öz növbəsində, Azərbaycan üçün də fürsətlər yaradır. Belə ki, qaz qiymətlərinin artması elektrik enerjisinin istehsalında neftin payını artırdığına görə neft qiymətləri də buna paralel olaraq artır. Neft qiymətlərinin artması isə həm Azərbaycanın neft-qaz gəlirlərinin, həm də xarici valyuta ehtiyatlarının artmasına imkan yaradır. Xatırladaq ki, Azərbaycanın uzunmüddətli qaz müqavilərlərində baza olaraq neft qiymətləri götürülüb. Başqa sözlə, neft və qaz qiymətlərinin artması Azərbaycanın təbii qaz gəlirlərinin də artımını şərtləndirir. Türkiyə və Avropanın enerji təhlükəsizliyi üzrə təminatçısı kimi Azərbaycan son 9 ay ərzində 2,95 milyard dollar dəyərində qaz ixracı həyata keçirib ki, 2020-ci illə müqayisədə 56 faiz daha çoxdur. Azərbaycanın mövcud qaz ehtiyatı bundan sonra da uzun illər boyu Avropanın mavi yanacağa olan ehtiyacının ödənilməsinə imkan verir. Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycan qazının, İtaliya ilə yanaşı, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. Bundan başqa, perspektivdə Türkmənistanın və İsrailin qaz ehtiyatlarının bir hissəsinin məhz “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Avropaya nəqli gözlənilir. Bu, Azərbaycanın tranzit məqsədilə yaratdığı infrastrukturun da Avropa üçün strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini nümayiş etdirir
Amma Azərbaycan qeyri-neft-qaz sektoru üzrə də ixracı sürətlə artırır. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiyası Mərkəzinin departament rəhbəri Nicat Hacızadə də bildirir ki, bu ilin ötən dövründə qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 1,8 milyard dollar təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 525,3 milyon dollar və ya 40,9 faiz daha çoxdur: “Qeyri-neft ixracının tərkibində 22 faizlə meyvə-tərəvəz məhsulları önəmli paya malikdir. Qeyri-neft ixracında ilk üçlükdə yer alan pomidor meyvə-tərəvəzin tərkibində 32,6 faiz paya malik olmaqla dominantlığını davam etdirir. Aqrar və aqrar-sənaye məhsulları üzrə Azərbaycandan idxal edən lider ölkə Rusiya Federasiyasıdır. Bundan əlavə, xarici ticarət əməliyyatlarında ən çox diversifikasiyaya malik Rusiya ilə həyata keçirilir”. Beləliklə, bu ilin 9 ayı ərzində qeyri-neft ixracında meyvə-tərəvəz məhsulları 398,9 milyon dollar ilə əsas paya malik olub. Müvafiq dövr ərzində qeyri-neft ixracında pambıq iplik 3,3 dəfə, qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar 2,3 dəfə, kimya sənayesi məhsulları 2,1 dəfə, şəkər 2,1 dəfə, pambıq lifi 80,8 faiz, alüminium və ondan hazırlanan məmulatlarda isə 55,8 faiz artım qeydə alınıb. Bu məhsullar, Rusiyadan başqa, Avropa, ərəb ölkələri istiqamətində də göndərilib. Onu da qeyd edək ki, ilin sonuna kimi qeyri-neft-qaz sektoru üzrə ixracın 2,2 milyard dollara çatması gözlənilir. Bütün bunlar ölkəyə il ərzində ümumi ixracdan valyuta şəklində böyük həcmdə gəlir daxil olacağını göstərir. Bu, ölkənin maliyyə dayanıqlığının daha da güclənməsinə, iqtisadi inkişafının daha da sürətlənməsinə münbit zəmin yaradır.
Ramil QULİYEV
