İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan həm Cənubi Qafqazda yeni reallıqlar yaradıb, həm də mövqeyini daha güclü hala gətirib. İndi Azərbaycan üçün maraq doğuran əsas məsələ regionda sülhün bərqərar olması, əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulmasıdır. Bu məqsədlə Azərbaycan məşhur Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində əməli addımlar atır.
O da sirr deyil ki, qeyd edilən dəhlizin Ermənistan üçün də strateji əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Bu dəhliz, nəinki region ölkələrinə iqtisadi faydalar gətirə, həm də bölgədə dayanıqlı sabitliyin qorunub saxlanmasına töhfə verə bilər. Məlumdur ki, Ermənistan 30 ilə yaxın davam etmiş işğalçılıq siyasəti səbəbindən regionda həyata keçirilmiş bütün iri infrastruktur layihələrdən kənarda qalıb. Bugünədək Ermənistanın Rusiya ilə yükdaşımaları üçün yeganə avtomobil yolu Gürcüstandan, Yuxarı Lars adlanan sərhəd-keçid məntəqəsindən keçir. Dağlıq relyef və nəqliyyat axınının çoxluğu isə bu yolu əlverişsiz edir, il boyu sürücülərin uzun tıxacına səbəb olur. Amma Zəngəzur dəhlizi bu problemə so qoya bilər. Əslində, erməni tərəfi də belə bir dəhlizin olmasında maraqlıdır. Amma bu dəfə İran qeyd edilən prosesdən narahat olub, Ermənistanı Zəngəzur dəhlizinin reallaşması fikrindən yayındırmağa çalışır. İranın yol və şəhərsalma naziri Xeyrullah Hatəmi bu fonda qeyd edir ki, Tehran Ermənistandan keçən və Gürcüstana qədər uzanan yeni tranzit yolunun çəkilməsində iştirak etməyə hazırdır. Hatəmi bildirib ki, İrəvan 21 kilometri Azərbaycanın nəzarətində olan Gorus-Qafan yoluna alternativ olaraq İrandan Gürcüstana yeni tranzit yol çəkmək istəyir: “Mümkün olduğu qədər tez bir zamanda Azərbaycan ərazisindən keçməyən alternativ yol yaradılmalıdır. Bu, ermənilərin maraqları üçün də vacibdir”. Qeyd edək ki, İran Ermənistan vasitəsilə Gürcüstan limanlarına çıxmaq istəyir. Bu, İranın Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə nəzərdə tutulan böyük tranzit xəttinə “alternativ”idir. İran hesab edir ki, Ermənistandan çəkəcəyi “Qafqaz dəhlizi” vasitəsilə Hindistan və Çindən İran limanlarına, İrandan isə dəmiryolu və avtomobil yolları ilə Ermənistandan Gürcüstan limanlarına mal daşımaq mümkündür. Gürcüstandan isə Bolqarıstan və Yunanıstan limanlarına daşımalar həyata keçirilə bilər. Ancaq məsələ bundadır ki, həm Gorus-Qafan tranzit yoluna alternativlər, həm də Ermənistandan Gürcüstana yol dağlıq ərazilərdən keçir. Bu marşrut külli miqdarda vəsait deməkdir və əvəzində səmərəliliyi sual altındadır. Digər tərəfdən, belə yol Rusiya üçün də məqbul deyil. Çünki Rusiya “Şimal-Cənub” dəhlizi üzrə yolu məhz Azərbaycan üzərindən keçməklə reallaşdırmaq istiqamətində xeyli addım atıb. Rusiyalı ekspert Aleksandr Perenciyev də məsələyə məhz bu prizmadan nəzər salır: “İranın xarici işlər nazirinin Moskvaya səfəri bu mənada diqqət çəkir. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov İran-Azərbaycan münasibətlərinin pisləşməsindən narahatlığını ifadə etsə də, əsas müzakirə mövzusu rəsmi Moskva ilə Tehran arasında iqtisadi əməkdaşlıq oldu. Azərbaycana aid mövzu isə 2016-cı ilin avqustunda Bakıda Azərbaycan, Rusiya və İran liderlərinin görüşü zamanı start verilən "Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizi layihəsinin reallaşdırılması çərçivəsində nəzərdən keçirildi. Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və inkişafı mövzusu Cənubi Qafqazda kifayət qədər çətin başa gəlir. Bu nəqliyyat-kommunikasiya prosesinin açılması, ilk növbədə, İran və Ermənistanın kriminal iqtisadi maraqlarına ziyan vurur. Aydındır ki, İran və Ermənistana kriminal, yəni qara pulların gəlişini tormozlayan Bakı hədəfə çevriləcəkdi. Rəsmi Bakı öz ərazisini işğaldan azad edərək, illərdir öz axarı ilə gedən kriminal tranziti məhv etdi. Azərbaycan regionda "ağ iqtisadiyyat”ın institut və infrastrukturunu formalaşdırmağa başladı. Gördüyünüz kimi, burada dini amil rol oynamır. Əsas iqtisadi sahədir, onun təməli isə nəqliyyat kommunikasiyalarından asılıdır. Onların açıqlanması maliyyə axınlarının dəyişməsinə gətirib çıxardı. Məhz Ermənistan və İran bu axınların indi Azərbaycan və Türkiyəyə istiqamətlənəcəyindən ciddi şəkildə ehtiyatlanır. Rəsmi Moskva İranın xarici işlər naziri ilə görüşündə bu məsələni həll etməyə çalışırdı. Bəs İran tərəfi nəyi həll etmək istəyirdi? Güman edirəm ki, rəsmi Tehran da taliblərin hakimiyyətə gəlməsi, Azərbaycan və Türkiyənin regiondakı mövqelərinin möhkəmlənməsi, Çinin dünyada liderlik mövqeyinin güclənməsi və digər amillərlə əlaqədar Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyada iqtisadi modelin necə formalaşacağını anlamağa çalışır". Türkiyənin Qafqaz Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Həsən Oqtay isə “axar.az” portalına açıqlamasında İranın narahatlığının başqa tərəfini izah edir: “Hazırda Zəngəzurun açılmasını istəməyən tərəflər Ermənistanla Qarabağı birləşdirən Laçın yolu üçün “dəhliz” ifadəsindən istifadə edirlər, lakin Zəngəzur üçün daha çox “yol” sözü ön plana çıxır. Laçın dəhlizinin açıq olmasına baxmayaraq, hələ də Zəngəzur məsələsində bir irəliləyiş yoxdur. “Zəngəzur dəhlizi, yoxsa Zəngəzur nəqliyyat və kommunikasiya xətləri” sualına qəti cavab tapmalıyıq. İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasını qətiyyən istəmir. Çünki İran Türkiyə və Azərbaycanın quru yolu ilə birbaşa əlaqə qurmasını istəmir. Zəngəzur dəhlizinin açılmasını əngəlləmək üçün İranın şəhərçilik naziri tez-tez İrəvana səfər edir, eynilə də Ermənistan nümayəndələri Tehrana gedir. İran Tehran-Təbriz-İrəvan-Batumi dəmir yolu xəttinin və avtomobil magistralının açılması üçün daha israrlı şəkildə hərəkət etməyə başlayıb. Çünki Zəngəzurun açılmasının onun Cənubi Qafqazdakı bütün hədəf və məqsədlərinə zərbə vuracağından narahatdır”.
Ramil QULİYEV
