Dünya enerji bazarlarında neft-qaz qiymətləri ətrafında baş verənlər, bahalaşmanın hansı həddə kimi davam edəcəyi indi başlıca mövzular sırasında yer alır. Hazırda qazın qiymətlərində olduqca sürətli bahalaşma qeydə alınır. Belə ki, Avropa bazarında təbii qazın qiyməti min kubmetrə görə 1500 dollara yaxınlaşaraq tarixi rekordu yeniləyib.
Ümumiyyətlə, son həftələr Avropa bazarında qazın qiyməti kəskin şəkildə artıb. Əgər avqustun əvvəlində 1000 kubmetr yanacağın tədarük qiyməti 515 dollar səviyyəsində idisə, bir ay sonra bu rəqəm artıq 614 dollara yüksəlmiş, sentyabrın sonlarında isə qiymət iki dəfə bahalaşmışdı. İndi qiymət 1500 dollara yaxınlaşır və hətta bu gedişlə bəzi ekspertlər 2000 dollarlıq həddən danışır. Ekspertlərin fikrincə, kəskin qiymət artımı qitədə qaz anbarlarının doluluğunun aşağı səviyyədə olması, əsas təchizatçılar tərəfindən təklifin məhdudlaşması və Asiyada sıxılmış təbii qaza yüksək tələbatla bağlıdır. Qarşıdakı illər ərzində dünya miqyasında təbii qaza tələbin artmaqda davam edəcəyi gözlənilir. Hesablamalara əsasən, 2040-cı ilə kimi dünyada təbii qaza tələb daha 1,3 trilyon kubmetr artaraq 5,3 trilyon kubmetr təşkil edəcək. Təbii qaz elektrik enerjisinin istehsalı və sənaye üçün əsas enerji mənbəyi olaraq qalır. Hasil olunan ümumi qazın 40%-nin qarşıdakı müddət ərzində sənaye məqsədləri üçün istifadə ediləcəyi proqnozlaşdırılır. İnkişaf etmiş ölkələrin, o cümlədən Avropa dövlətlərinin təbii qaz istehlakını 2030-cu ilə qədər ən azı 15% artıracağı gözlənilir. Bu isə “köhnə qitə”nin mühüm qaz təminatçılarından biri kimi Azərbaycanın Avropanın enerji bazarında mövqeyinin daha güclü hala gəlməsini şərtləndirir. İlk növbədə o baxımdan ki, Azərbaycan qazı Avropa üçün yeni, etibarlı və uzunmüddətli mənbə hesab edilir. Azərbaycanın malik olduğu zəngin enerji resursları ölkəmizin iqtisadi potensialını gücləndirməklə yanaşı, regional əməkdaşlıqda da mühüm rol oynayır. Avropa ilə yaradılan enerji əməkdaşlığı, bu kontekstdə ötən ilin sonunda tam istifadəyə verilmiş “Cənub Qaz Dəhlizi” qeyd edilənlərin real təsdiqidir. Hazırda Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən ölkələrdən biri hesab edilir. 2,6 trilyon kubmetr təsdiqlənmiş qaz ehtiyatı olan və müvafiq ixrac infrastrukturuna malik Azərbaycan Avropa üçün etibarlı və uzunmüddətli enerji tərəfdaşıdır. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas seqmentlərindən biri olan TAP vasitəsilə ildə 8 milyard kubmetr qazın İtaliyaya, qalan 2 milyard kubmetr qazın isə Yunanıstan və Bolqarıstana nəql olunacağı nəzərdə tutulur. Lakin sonradan bu həcmlər artacaq və artıq bir sıra digər Avropa ölkələrinə də Azərbaycan qazı nəql ediləcək. Artıq gələcəkdə “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Balkan bölgəsinə də qaz nəqli nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə “İonik-Adriatik” boru kəmərinin çəkilişi üzərində iş gedir. Həmin kəmərin təchiz edilməsi üçün Azərbaycanın kifayət qədər ehtiyatları və müvafiq infrastrukturu var. “İonik-Adriatik” kəməri işə düşdükdən sonra Azərbaycan qazı Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro, Şimali Makedoniya kimi ölkələrə də çatacaq. Bununla Azərbaycan Avropaya daha böyük miqdarda qaz çatdıracaq. Təbii ki, bu da ölkə gəlirlərini artıracaq.
Maraqlıdır ki, dünya bazarlarında bahalaşan qaz neft qiymətlərini də tətikləyir. "OPEC+" razılaşması iştirakçıları texniki komitəsinin nazirlərinin monitorinq komitəsinin iclası üçün hazırlanmış sənəddə bu xüsusda maraqlı fikirlər yer alıb. Burada qeyd olunur ki, qazın rekord qiymətləri 2021-2022-ci illərin qışı soyuq olacağı təqdirdə, neft məhsullarının enerji istehsalında alternativ yanacaq kimi istifadəsinə təkan verə bilər. Qeyd olunur ki, bu qış soyuq keçəcəyi təqdirdə, bazarda yer alan qaz defisiti istilik və enerji istehsalında, neft məhsulları da daxil olmaqla, yanacaq əvəzedicilərinə tələbatı bir qədər də təhrik edə bilər. Bu da, təbii ki, neftin də qiymətini yüksəldəcək. Artıq dünya bazarlarında neftin qiyməti 85 dollara yaxınlaşır və bahalaşmaqda davam edir. Bəzi ekspertlər qiymətin bu gedişlə 100 dollarlıq həddə çatmasını da tamamilə gözlənilən hesab edir. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak hesab edir ki, neftin belə bahalaşması obyektiv olaraq bazarın vəziyyətini əks etdirir: "Bazar həmişə mövcud vəziyyəti obyektiv şəkildə əks etdirir". Onun sözlərinə görə, son 1,5 il ərzində, pandemiyanın və neft böhranından başlamasından bəri qlobal neft ehtiyatları 364 milyon barrel azalıb və hazırda onlar beşillik ortalama göstəricidən 130 milyon barrel azdır. Novak bu vəziyyəti bazar üçün müsbət bir hal və balansın olması kimi qiymətləndirib. "Fitch Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyinin təbii sərvətlər və əmtəə məhsulları qrupunun direktoru Dmitri Marinçenko da məsələyə eyni prizmadan yanaşır: "Bazar hələlik defisit vəziyyətində fəaliyyət göstərməyə, ehtiyatlar isə azalmağa davam edəcək. Lakin kəsir güclü şəkildə artarsa, "OPEC+" çox güman ki, həddindən artıq "qızmanın" qarşısını almaq üçün kvotaları bir qədər də artırmağı nəzərdən keçirəcək. Bu olmasa, qiymətlər tezliklə 100 dollar həddinə çatacaq". Xatırladaq ki, 4 oktyabr tarixində "OPEC+" nazirləri neft hasilatının avqust ayında təsdiqlənmiş templərlə artırılmasının davam edilməsinə dair razılığa gəliblər. Qeyd edək ki, OPEC üzv və qeyri-üzv ölkələrin nazirlərinin 21-ci iclasında gündəlik neft hasilatının noyabrda 400 min barrel artırılmasına dair qəbul edilmiş qərara Azərbaycan da öz dəstəyini ifadə edib. Amma bu artım qiymətlərin yüksəlməsinin qarşısını almağa imlan vermir. Xüsusən də bahalaşan qaz neft qiymətlərini daha sürətlə artırır.
Ramil QULİYEV
