Xəyallarımız, fikirlərimiz və arzularımız, onları hər an düşünməsək də, həmişə şüurumuz səviyyəsində mövcuddurlar. Ancaq çox vaxt psixoloji manipulyasiyanın əsas qurbanı olan məhz xəyallarımız və düşüncələrimiz olur. Bu manipulyasiya üsullarından biri gələcək və xarakter ilə bağlı testlərdir.
İnternetdə hamımız “Test: Hansı ev sizin üçün idealdır?” və ya “Bir şəkil seçin, hansı xarakterin sizə məxsus olduğunu sizə deyək” kimi gurultulu başlıqlarla rastlaşırıq. Əvvəldən özümüzə bunun absurd olduğunu desək belə, bu cür başlıqlar diqqətimizi cəlb edir. Bu qismən ona görədir ki, kim olduğumuzu, problemləri necə həll edəcəyimizi və başqalarının bizim haqqımızda nə düşündüyünü bilmək istəyirik. Əlavə olaraq, bəzi testlər insanlara keçmiş və gələcək haqqında bəzən absurd dərəcədə gülməli, bəzən isə çox ümidləndirici nəticələr verirlər.
Bakı-Xəbər qəzetinin nümayəndəsi bu tipli testlərdən birini analiz etdi. Testin tapşırığına əsasən, hansı xarakterin insana aid olduğunu öyrənmək üçün 9 ev şəkillərindən birini seçmək lazım idi. Respondentimizin aldığı cavab, onun sözlərinə görə, onun öz xarakteri haqqındakı fikri ilə tamamilə üst-üstə düşür. Məhz bu tipli təsadüflərin çox olması, bəzi insanlarda müəyyən bir fikir yaradır ki, internetdə onlar haqqında bütün bilgilər toplanır. Bəs bu testlər sadəcə psixoloji manipulyasiya üsuludur? Yoxsa alqoritm bir şəkildə insanın almaq istədiyi cavabı hesablayıb təqdim edir?
TvPress.Az internet qəzetinin baş redaktoru Elçin Bayramlı bu problemə bu cür yanaşdı:
“İnsanlar buna diqqət yetirməsələr də, könüllü olaraq şəxsi məlumatlarını, faktları, getdikləri yerləri İnternet vasitəsi ilə yayırlar. Bu proses 15-20 ildir çox aktiv gedir. Amma təbii ki, bu testlərdə verilən nəticələrin çoxsu uydurmadır. Sadəcə alqoritm sosial şəbəkələrdə paylaşdığımız məlumatlar əsasında ümumiləşdirilmiş, amma insanları qane edəcək nəticələr təqdim edir. Burda əsas məqsəd qlobal mərkəzlərin və reklam şirkətlərin insanlar haqqında mümkün özəl məlumatları toplamaqdır”.
Elçin Bayramlı əlavə olaraq qeyd edib ki, bu “virtual köləlik” konseptinə aparan bir sistemdir. İnsanlar indi buna çox diqqət yetirib anlamasalar da, gələcəkdə bu prosessin baş verməsi böyük problemlər yarada bilər.
Bütün bunlar texniki aspektdən problemi qiymətləndirməyə əsas verir. Amma əksər hallarda bu cür testləri psixologiya ilə əlaqələndirirlər. Halbuki, bu tamamilə yalnış bir fikirdir. Birincisi, bir şeyi dəqiq müəyyənləşdirmək lazımdır - elmi dəyər daşıyacaq test yaratmaq üçün insanın psixoloji səriştəsi, yəni müvafiq təhsili olmalıdır. İxtisaslı psixoloq tədqiqatı müşayiət edən bütün nüanslara diqqət yetirir: insanın əhval-ruhiyyəsi, cavablar haqqında düşünmə müddəti, üz ifadələri və s. Bütün bunlar nəticəyə və mütəxəssisin sonradan verəcəyi tövsiyələrə təsir göstərir. Təbii ki, bu əlamətləri analiz eləmək üçün İnternetdə rastlaşdığımız sadə testlər yetərli deyil.
Bununla belə, İnternetin həyatımıza daxil olması ilə hər kəs heç bir məhdudiyyət olmadan testi tərtib edib yaya bilər. Bu prosess müəyyən qarışıqlıq yaradır. Məsələn, psixologiya ilə peşəkar səviyyədə məşğul olmayan bəzi insanlar, bir müddət sonra hazırladığı testlərə müsbət reaksiya görəndə, özlərini bu peşə ilə əlaqələndirməyə başlayırlar.
İnternetdə yayımlanan testlər də bəzən həqiqətən psixoloqlar tərəfindən tərtib olunur. Yalnız bir fərq var - insan cavab verməyə başlamamış, adətən testin yuxarısında yerləşən xəbərdarlığı oxuya bilər. Ona diqqət yetirsələr, psixoloqun hansı elmi məqsəd ilə bu testi hazırladığı, həmçinin hazırlama metodologiyasını öyrənə bilərlər.
İkincisi, düzgün parametrlərlə İnternet alqoritmi, nəzəri olaraq düşünsək, istənilən cavabı yarada bilər. Məsələn, istifadəçi seçimləri əsasında görünən Facebook reklamlarında olduğu kimi. Və bir çox insanlar bundan tamamilə əmindirlər. Buna əsaslanaraq sual yaranır ki, niyə belə testlər hələ də çox geniş auditoriya əhatəsinə malikdir?
Psixoloq Vəfa Rəşidova, Bakı-Xəbər qəzetinə bu prosessin baş verməsinin bir neçə səbəbini qeyd edib:
“Bir çox insan stress və gərginlik keçir və bu tip testlər az da olsa, diqqəti bu hisslərdən yayındırmağa kömək edir. Başqa bir səbəb insanların hər zaman bir şeyə inanmaq istəməsi ola bilər. Bəzi insanlar sırf maraqdan, bəziləri isə sadəcə vaxt var deyə və ya başqa bir işin olmadığı üçün keçir. Açıqcasına inanmayan, amma yenə də bu cür sınaqlardan keçənlər isə şüuraltı olaraq hələ də nəyə inanacaqlarını tapmaq istəyirlər ki, sonradan bunun əsasında həyatda nəsə qazana bilsinlər.”
Vəfa Rəşidova, həmçinin əlavə etdi ki, bu proses insan testin nəticəsinin gerçəkləşəcəyinə həddindən artıq çox inandığı halda xüsusi zərər verə bilər. Bu, xüsusilə gələcəklə bağlı testlər üçün doğrudur. Bir insanın gözləntisi özünü doğrultmazsa, o, psixoloji vəziyyətinə təsir edə biləcək böyük məyusluq hiss edəcək. Amma əgər bu testlərə daha sadə yanaşma olarsa, psixoloji cəhətdən heç bir ziyanı yoxdur.
Testdən keçmək həmişə asandır, sadəcə olaraq bilmək vacibdir ki, onlar heç nəyə zəmanət vermirlər. Nəticələrində təklif etdikləri gələcəyi sizə verə bilməzlər. Ümid edirik ki, insanlar onları yalnız əyləncə məqsədləri üçün nəzərdən keçirəcəklər.
Gülnarə Rəhimova BDU-nun jurnalistika fakültəsinin IV kurs tələbəsi, praktikant
