1918-ci ilin iyun ayında Qaraməryəm-Müsüslü cəbhə xəttini Türk sərkərdəsi Nuru paşa Killigilin (1886-1947) başçılığı altında qələbə ilə keçən 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun Şimal cinahının nizami qüvvələrinin döyüş yolu Bakı şəhərinədək Ağsu nahiyəsi və hüdudlarında Külüllü, Qubaxəlilli, Padar, Kəlağayılı, Nəmirli, Pirhəsənli... kəndlərindən, Girdimançay və Ağsuçay hövzələrindən keçərək düşmənlərə ağır zərbələr endirmişlər.
Tarixin dönəmində təkrar kəsişən anların mistik-duyğusal fəlsəfi izahı ilə yanaşı, həm də kerçəkliyin Həyat yazısına çevrilmə qanunauyğunluğu da vardır ki, bu hal Osmanlı Türkiyəsinin Ankara şəhərində doğulan və Nuru Paşanın başçılığı ilə 5-ci Qafqaz İslam Ordusu və 15-ci Çanaqala diviziyasının tərkibində Azərbaycan Cumhuriyyətinin müdafiəsində silahı-canı ilə bərabər iştirak edən Məhəmməd Əfəndi Həsənoğlunun (1887-1939) alın yazısının “səhifə”lərinə çevrilmişdir.
Bu “səhifə”lər ona görə şərəflidir ki, Həyat-Ömür salnaməsində Dövlətçiliyimizin varlığı və Xalqımızın bütövlüyü tərənnüm edilir, düşmən qarşısında qalib olan Haqq mücadiləmizin Tarixi yazılmışdır...
Azərbaycan xalqına və müstəqil dövlətçiliyinə qarşı 1918-ci ildə rus-bolşevik və hay-daşnak birləşmiş siyasi-hərbi qüvvələri tərəfindən amansızlıqla həyata keçirilən soyqırım faciələrinə qarşı mübarizədə “Qardaş yeri”ni tutmağa can atan 5-ci Qafqaz İslam Ordusu Qızıl İrmaq çayından Xəzər dənizi sahillərinədək şərəfli döyüş yolu keçmişdir.
Məhəmməd Əfəndi sakit həyat dönəmində xatırlayırmış ki, mənfur düşmənləri Güzdək kəndi-Şubanı dağ istiqamətində Xəzər dənizi sahillərinədək sığışdırmaqla onlara layiqli cəzalarını vermişlər...
Amma, bölük başçıları Qadir Əfəndinin Şamaxı nahiyəsinin “Acı dərə yeri”ndə (Bakı-Şamaxı yolunun 105-ci km-də) kafir gülləsinə tuş gəlməyi, ağır yaralanması və Şəhid olmasını isə heç vaxt unuda bilməmişdir.
Yaralandığı yerdə dəfn edilən Qadir Əfəndinin qəbri indi Vətən ziyarətgahıdır.
Yol, cəbhə, döyüş və çiyin yoldaşı olan Xalid Əfəndi ilə birlikdə 1918-ci ilin sentyabr ayında Ağsu nahiyəsinə qayıdıb, bu torpağa “Ana bir, dili bir, dini bir-Vətən” deyən qazilər sonda Padar kəndində yeni yurd-ocaq yaratmışlar.
1918-1920-ci illərdə səngərin əks tərəfində duran düşmən qüvvələr Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan dövlətinin ali-yüksək rəhbərliyi səviyyəsində olduqlarından mübarizə daha ağrılı və dözülməz olmuşdur, həm Azərbaycan Milli Ordusunun, həm də 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun üzvləri üçün.
Yaşadığı illərdə dini-ruhsal dəyərlərə önəm verən, Haqqa, İlahi fəlsəfəyə etiqad edən (bu müddət ərzində o, qonşu Nəmirli, Çiyni, Kəlağaylı, Nöycü, Külüllü...kəndlərində dini-irfani məslislər aparırdı) Məhəmməd Əfəndi 1939-cu ildə təqiblərə və iblisanə mühakimələrə dözməyərək ürəktutmasından vəfat etmiş, Girdiman çayı sahilində kənd qəbirstanlığında dəfn edilmişdir. Çayda bir neçə dəfə sel olduğundan qəbrin yeri dəyişdirilib, taxta “baş daşı” isə yox olmuşdur...o dövrdə Türk-Qazi qəbrinin yerini qoruyub saxlaçaq özü də bir “igidlik dərsi” idi.
Qarabuğdayı, hündür boylu, ailəcanlı, mülayim təbiətli Qazi Məhəmməd Əfəndinin bütün əşyalarını və ona məxsus ləvazimatları həyat yoldaşı Mələk Alı qızı (1910-1966, nahiyənin Nöycü kəndindən olub) təhlükə-qorxu ucbatından məhv etmişdir. Hətta, rus-hay təzyiqləri o qədər amansız olub ki, Mələk xanımı Qazi həyat yoldaşından imtina etməyə məcbur ediblər.
Qazi Xalid Əfəndini isə 1944-cü ildə Qazaxıstana sürgün etmişlər, həyatı orada sona yetib. Ailəsində qalan bir oğlu az keçməmiş vəfat etmiş, yoldaşı Əfruz xanım 1956-cı ildən dünyadan köçmüş, Padar kənd qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.
Məhəmməd Əfəndi sağlığında dəfələrlə Türkiyə Cumhuriyyətinə keçməyə, Ankara şəhərindəki doğmaları ilə əlaqə yaratmağa, hətta sərhəddə belə görüşməyə cəhd göstərsə də nəticəsiz qalıb, sonrakı dövrlərdə oğlu (qızı Fatma xanım da (1938) Padar kəndində yaşayır) Məhəmmədəli (1933) uzun illər ərzində atası haqqında məlumatları əldə etməyə çalışsa da, başqa bilgilərə əldə edə bilməmişdir.
Şamaxı qəzasının Ağsu nahiyəsinin Qəşəd kəndində Qazi həyatını yaşayan, Məhəmməd Əfəndinin silahdaşlarından biri də İbrahim Əfəndi Həsən oğlu (1880-1946, el arasında Əhməd Əfəndi deyilib) olub.
Osmanlı Türkiyəsinin İzmir şəhərindən olan İbrahim Əfəndi sıravi döyüşçü olsa da, Qars-İqdır cəbhələrini, Gümrü-Basarkeçər döyüş xəttini keçərək Azərbaycan Cumhuriyyəti hüdudlarında Gəncə şəhərindən Şeyx Səidli (Şıxzərli) kəndinədək (müasir Qobustan rayonu) şərəfli döyüş yolu keçmişdir. Bir neçə silah yoldaşı ilə Ləngəbiz yaylasının ətəyindəki Qəşəd, Keçdiməz (Osman Əfəndi) kəndlərində, Ağsu nahiyə mərkəzində (Əhməd Əfəndi) həyatlarını sürmüşlər.
İsmayıl Əfəndi kəndin təsərrüfat (M.C.Bağırov adına kolxozda) işlərində çalışsa da irfani həyat tərzinə üstünlük vermiş, Quran oxumuş, namaz qılıb-oruc tutmuş, məclislərdə dini-fəlsəfi söhbətlər aparmış, İlahi Haqq kəlamlarının elmi-dünyəvi məzmununu təhlil etmiş, irfani təbliğatı yaymışdır. Dini-ruhani və təsərrüfat adamı olan İsmayıl əfəndinin mahir ovçuluğu da olmuşdur, kəndin aşağı hissəsində, “Dib yolu”nda ipək iplərdən toxuduğu çələ ilə bəzgəg (gündə 10-15) tutarmış. Nəticəsi Anar Nizaməddin oğlu (1978) Babasinın cələlərini qoruyub saxlayır və istifadə edir. 1930-cu illərdə Kürqırağı kəndlərdə (kənddən 80-100 km aralı) “Məsmə biyarı”nda olanda onun çaydan balıqtutma üsulları (deşilmiş kisələrlə) xeyli “məhsuldar”, bərəkətli olduğu indi də xatırlanır...
O, doğma Vətəninə qayıtmağa cəhd göstərsə də, geri qayıda bilməmişdir. Geri də onun ailəsi, dörd uşağı qalmışdır.
1919-cu ildə Qəşəd kənd sakini Səmərrux Şikar qızı (1899-1962) ilə ailə qurmuş, uşaqlarına İzmir şəhərindəki yadigarlarının adını qoymuşdur (Fatma,1920-1984; Nemət,1923-2000; Nənəş,1932-2001; Mustafa, 1937-2012...).
Qəşəd kənd sakinlərindən Abdulla Abdulhüseyn oğlu (1881-1969), Zərbalı Ağaməmməd oğlu, Ədil Mehdi oğlu (1902-1977)... ilə həmsöhbət olub, yaxınlıq edib.
1993-cü ildən sonra Nemət İbrahim Əfəndi oğlu Türkiyədəki qohumları ilə əlaqə yaratmağa bir neçə dəfə cəhd etsə də, bu istəyi nəticəsiz qalmışdır.
Qazi İbrahim Əfəndi 1946-cı ildə vəfat etmiş və Şeyx Dursun qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.
Qara dəniz sahillərindən Xəzər dənizi hövzəsinədək şərəfli döyüş yolu keçən 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun Türk Şəhidlərindən Qədir əfəndinin, Qazilərdən Məhəmməd əfəndinin, İbrahim əfəndinin, Camal əfəndinin...silahdaşlarından olan Osman bəy Əli oğlu da Şirvan bölgəsinin Ağsu nahiyəsinin Keçdiməz kəndini ozünə Vətənin bir parçası-“Ömür-Həyat ocağı” seçmişdir.
Qobustan nahiyəsinin Şeyx Seyidli/Şıxzərli kəndi ətrafında yaralandıqdan sonra döyüş yolunun keçdiyi bu kəndə qayıtmış (döyüş yoldaşları ilə birlikdə), 1935-ci ilədək burada yaşamışdır.
İstanbul şəhərinin Qəssabçılar məhəlləsinin varlı-imkanlı ailəsindən olan (dediyinə görə 5 mərtəbəli mülklərində ailə doğmaları-qardaşları Nuru, Midhət, Ağapaşa..., bacıları, əmi uşaqları... bir yerdə yaşayıb) Osman bəy 18 yaşında olarkən Nuru paşanın başçılıq etdiyi Ordu sırasına qoşulanda artıq Həcc ziyarətini yerinə yetirmişdi.
Ona görə də kənddə ona “Hacı Osman əfəndi” deyə müraciət ediblər. Dini-irfani bilgilərə malik olmaqla yanaşı, həm də yaxşı bənna, bölgədə tanınan usta olub (qonşu Bico kəndində inzibati binanı, mədəniyyət evini, Şamaxı şəhərində yaşayış evləri...tikib), eləcə də imanlı bir ocağın yiyəsi olub, bu kənddə ailə qurduğu Minə Qurbanəli qızı Seyidova (1914-1984) ilə birlikdə ömür sürüb. Uşaqlarına Nuru paşanın, əzizlərinin (Midhət, Hədimə, Nəzifə...) adlarını verib, daha çox iki qızı yaşayıb-Nəzifə (1925-2013) və Almaz (1929-2020).
Almaz xanımın ailəsində Osman əfəndinin iki qız nəvəsi yaşayıb- Solmazxanım Saday qızı (1955) və Bəsirə (1960).
Osman əfəndi Keçməzdin kəndində yaşadığı illərdə Türkiyədəki valideynləri, qardaş-bacıları ilə məktub yazışması aparıb, əlaqələr yaratmış, ətraf kəndlərdə yaşayan silahdaşları ilə dostluq münasibətlərinə malik olub (Padar, Qəşəd kəndləri ilə, İsmayıl əfəndiyə “əmioğlu” deyirdi).
1918-1920-ci illərdə rus-bolşevik və hay-daşnak qüvvələrinə qarşı döyüşən Türk-İslam və Azərbaycan Milli ordularının əsgər-zabit heyətinin üzvləri 1920-ci ildən sonra Azərbaycanda hakimiyyəti qəsb edən rus-hay birliyinin “sosializm quruluşuna qarşı düşmən mövqe tutduqları” bəhanəsi ilə repressiya siyasətinin çoxmilyonlu qurbanlarından biri də Osman əfəndi olub, 1935-ci ildə, həmin ildən sonra soyuq Sibirdə sürgün həyatı yaşayaraq ömrünü başa vurmuşdur (1945-ci ildə).
Ailə üzvlərinin bildirdiyinə görə, sürgündə qazi silahdaşı Camal əfəndi ilə birlikdə olub, ondan xəbəri də o çatdırmışdı doğmalarına (əslən suriya türkmanlarından olan Camal əfəndi Abdulla oğlu Hüseyn (1895-1974) Qobustan şəhərində yaşamış və orada dəfn olunmuşdur).
(Yazının hazırlanmasında həm də Ağsu rayonunun Padar kənd sakini Məhəmmədəli Məhəmməd əfəndi oğlu Həsənovun (1936), Qəşəd kənd sakini İlham Nuru oğlu Bağırovun (1955) və Keçdiməz kənd sakini Bəsirə Saday qızı Osmanova-Eyvazovanın (1960) məlumatlarından istifadə olunmuşdur.)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)
