Azərbaycanın xalq qəhrəmanı, Məşrutə inqilabının əsas lideri Səttarxanın mübarizəsi böyük bir tarixi mərhələdir. Səttarxanın qəhrəmanlığından, verdiyi mücadilədən, silahdaşlarından, qələbələrindən, Məhəmmədəli şah diktaturasına qarşı mübarizəsindən çox yazılıb, çox danışılıb.
Azərbaycanın o tayında da, bu tayında da Səttarxanın hünəri xalqımızın qürur ünvanlarından biridir. “Arazı ayıra bilmədilər, Kürlə doyura bimədilər” rubrikasında yaddaşlarımızda özünə dərin izlər salan xalq qəhrəmanı Səttarxanın şah adamları tərəfindən qəfil pusquya salınması, ağır yaralanması və bütün bu xəyanətlərin ermənilərin əli ilə olduğu barədə danışacağıq.
20 oktyabr 1868-ci ildə Təbrizdə (bəzi mənbələrdə Qaradağda) doğulan Səttarxan gənc yaşlarında şah rejiminə qarşı mübarizə aparan rəhbərlərdən birini gizlətdiklərinə görə qardaşı İsmayıl ilə birlikdə həbs olunur. Onun bioqrafiyasını yazan tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, özü üç aylıq həbs olunsa da, qardaşı edam edilir. 1888-ci ildə yenidən həbs olunaraq Ərdəbildə yerləşən Narın qalaya yerləşdirilir. İki il həbsdə olduqdan sonra orda tanış olduğu şəxsin köməkliyi ilə həbsdən qaçır və bir müddət şahsevən tayfaları ilə birgə yaşayır.
1908-ci ildə Məhəmməli şah Qacar Tehranda çevriliş edib Şura Məclisini topa tutduqdan sonra Təbrizi də ələ keçirməyə çalışır. Təbrizdəki bütün məhəllələr ağ bayraq qaldırıb təslim olsalar da, Səttar xanın əlində olan Əmirəqız məhəlləsi təslim olmur. Nəticədə güc yenidən məşrutəçilərin əlinə keçir və bütün məhəllələr şah qüvvələrindən təmizlənir. Bu qalibiyyətindən sonra Səttarxana Azərbaycanın əyalət əncüməni tərəfindən "Sərdari-milli" ləqəbi verilir.
1910-cu il mart ayının 6-da Səttar xan silahdaşı Bağır xanla birlikdə 300 nəfər fədai ilə Tehrana yola düşür. 1910-cu ilin 7 avqustunda şah qoşunları və daşnak Yefrem Davidyansın başçılıq etdiyi polis qüvvələri gecə xaincəsinə Atabəy parkına hücum edirlər, Səttarxanın qüvvələrini mühasirəyə alaraq tərkisilah etməyə cəhd göstərirlər. Baş verən silahlı qarşıdurmada Səttarxan ayağından yaralanır. Aldığı güllə yarasından sonra əsir düşən Səttar xana Təbrizə geri dönməyə icazə verilmir. Aldığı yaraya görə uzun müddət yataq xəstəsi olan Səttarxan 1914-cü il noyabrın 16-da Tehranda dünyasını dəyişir.
Mənbələrə görə, daşnak Yefrem Davidyans əvvələr Səttarxanın qüvvələri ilə birgə şah rejiminə qarşı mübarizə aparıb. Amma satılmaq, yoldaşı ələ vermək, çörək kəsdiyi adama xəyanət etmək ermənilərin əbədi xasiyyəti olduğu üçün daşnak Yefrem də bu yolu tutub və Səttarxanı satıb. Əlbəttə, Yefremin bir neçə yerə işlədiyi də istisna deyil.
Səttarxanın ölümündə erməni izinin olması təəccüblü deyil, çünki bu toplum həmişə bizim qəhrəmanlarımızı kürəyindən vurub.
“Məşrutəni boğmaq istəyənlərin içində Yefrem də, onun ətrafındakı digər daşnaklar da vardı”
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini, siyasi şərhçi Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, 1907-ci ildə Müzəfərəddin şah Qacar vəfat etdi, amma o, ölümündən əvvəl Qacar dövlətində Məşrutə elan etdi. “Onun yerinə şah olan Məhəmmədəli şah Qacar Qacarlarda Məşrutə elan olunmasına və parlamentin yaranmasına heç də isti yanaşmırdı. Bu səbəbdən də 1907-ci ilin yayında Məhəmmədəli şah Qacar öz ətrafındakı qüvvələrlə birgə Məşrutəyə, parlamentin yaranmasına qarşı çıxdı. Nəticədə də Təbrizdə Məşrutəni, yaxud parlamentli dövləti qorumaq adı ilə bir hərəkat başladı. Həmin dönəmdə daşnak Yefrem Davidyans və onun ətrafındakı özü kimi daşnak ermənilər də uydurma ideyalar ətrafında birləşmişdilər, onlar Məşrutədən uzaq idilər. Məhəmmədəli şah Qacar Məşrutə əleyhdarlığına qol qoyduğu dövrdə Yeferm də Tehranda mürtəce qüvvələrin tərəfində idi. Məşrutəni boğmaq istəyənlərin içində Yefrem də, onun ətrafındakı digər daşnaklar da vardı. 1909-cu ilə, yəni Məhəmmədəli şah Qacar devirilənə qədər Yefrem də, Bəxtiyarilər də, Liyaxovlar da onun yanında durub, Məşrutəyə qarşı olublar. O cümlədən də onlar Məşrutə liderləri olan Səttarxana və Bağırxana qarşı idilər. Səttarxanın, Bağırxanın mücadilələrinə qarşı olanlar və Məhəmmədəli şahın yanında yer alanlar sonra mövqelərini dəyişdilər, o cümlədən də Yefrem. Yəni 11-12 yaşlı Əhməd Şah Qacar ingilsilərin köməyi ilə hakimiyyətə gətiriləndə (ruslar da bundan pay qoparmaq istəyirdilər-F.Ə) o zaman Rusiyaya bağlı olan kazak alayının başçısı Lyaxov, Yefrem və başqaları mövqelərini dəyişdilər. Yəni bunlar artıq özlərini Məşrutənin “müdafiəçisi” kimi təqdim edirdilər, Məşrutə tərəfdarı kimi çıxış edirdilər. Təbii bu, görüntü xarakteri daşıyırdı. O zaman Tehranda olan milli ideoloqumuz, mütəffəkirimiz Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də bununla bağlı məqalə yazıb. O yazırdı ki, dünənə qədər yefremlər, lyaxovlar Məhəmmədəli Şah Qacarın yanında Məşrutəyə qarşı idilər, amma indi bunlar Məşrutəpərəst, Məşrutə tərəfdarları olublar. Qeyd edim ki, Azərbaycan Milli Hökumətinin sonralar rəhbəri olan Seyid Cəfər Pişəvəri də bu məsələyə toxunurdu”.
Yefrem və başqalarının daim Səttarxana, Bağırxana düşmən münasibət bəslədiyini deyən F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, Səttarxan və Bağırxan Təbrizdən Tehrana dəvət olunublar. “Bir vaxt özlərini Məşrutə tərəfdarı kimi göstərən Yefremlər, Bəxtiyarilər, Lyaxovlar Səttarxanı, Bağırxanı düşmən kimi qələmə verdilər. Onların Tehranda əminamanlığına zəmanət verilmişdi. Ancaq Səttarxan və Bağırxan Tehrana getdikdən sonra heç də verilən vədlər yerinə yetirilmir. Polisin başına keçən Yefrem və onun dəstəsi Səttarxanın qonaqladığı Atabəy parkını atəşə tutur. Daşnak Yefremin niyyəti Səttarxanın həyatına son qoymaq olub, amma onun həyata keçirdiyi polis basqını nəticəsində Sərdari-milli ağır yaralanıb, sonra bu yara nəticəsində vəfat edib”-deyə F.Ələkbərli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
