Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması son günlərdə yenidən ən aktual mövzulardan birinə çevrilib. Belə görünür ki, hazırda sülh müqaviləsinin mətninin razılaşdırlması üzərində intensiv iş gedir. Azərbaycanın Ermənistana təqdim etdiyi təklifləri qarşı tərəf öyrənmək və öz cavabını hazırlamaqla məşğuldur.
Ermənistan parlamentinin xarici əlaqələr üzrə daimi komitəsinin sədri Sarkis Xandanyan da qeyd edir ki, Ermənistan Azərbaycanla sülh müqaviləsinin mətni üzərində işləyir. O bildirir ki, hər iki tərəf tədricən bir-birinə sülh sazişinin mətni ilə bağlı təkliflər verir: “Bu yaxınlarda Azərbaycan Ermənistana öz təkliflərini verib. Ermənistan bu təkliflər üzərində işləyir və onlar hazır olduqdan sonra bizim təkliflərimiz Azərbaycana göndəriləcək”. Qeyd edək ki, Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan İrəvanın Azərbaycandan sülh müqaviləsi ilə bağlı təkliflər aldığını bildirmişdi. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan isə məsələ ilə bağlı bir qədər ətraflı açıqlama verib. Onun dediklərindən bu nəticəyə gəlmək olar ki, Ermənistan Qarabağda qalan ermənilərin taleyi ilə bağlı məsələnin Azərbaycaın daxili işi olması fikri ilə tədricən razılaşır. Armen Qriqoryan bildirir ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin mətnində Qarabağın adı çəkilir, amma bu hələ yekun sənəd deyil: “Nəzərə almaq lazımdır ki, bu sənəd hələ yekun sənəd deyil. Danışıqlar aparılır. Mən başa düşürəm ki, cəmiyyət, jurnalistlər bu məsələdə konkretlik gözləyirlər. Mən isə gözləyirəm ki, bizi də müəyyən mənada başa düşsünlər. Başa düşsünlər ki, bu, danışıq prosesidir. Danışıqlarda belə yanaşma var: əgər hər şey razılaşdırılmayıbsa, deməli heç nə razılaşdirilmayıb”. Qriqoryan bildirib ki, Ermənistan Xankəndi və Bakı arasında şəffaf müzakirələrin aparılmasına tərəfdardır. Onun sözlərinə görə, Ermənistan beynəlxalq partnyorları ilə bu mexanizmin baş tutması üçün işləyir: “Bu mexanizm həmin beynəlxalq sənəddə, ətrafında danışıqlar gedən sülh müqaviləsində qeyd oluna bilər. O başqa beynəlxalq strukturların çərçivəsində və ya başqa formatda da ola bilər. Bu məsələdə dəqiqlik yoxdur. Bu hələ müzakirə predmetidir. Biz buna aydınlıq gətirmək üçün müzakirəni davam etdirməliyik. Bu bir daha göstərir ki, Ermənistan daha çox aydınlıq üçün çıxış edir”. “Erməni tərəfi üçün Qarabağ məsələsinin hansısa bir şəkildə sülh müqaviləsinə salınması prinsipial məsələdirmi” sualına cavab verən Qriqoryan bildirib: “Erməni tərəfi üçün prinsipial olan Xankəndi və Bakının çərçivəsində təhlükəsizlik və hüququ müzakirə edəcəkləri şəffaf mexanizmin yaradılmasıdır. Bunun hansı formatda ediləcəyi vacib deyil. Başlıcası mexanizmin yaradılmasıdır”. Burada qeyd edək ki, əslində, Azərbaycan Qarabağ erməniləri ilə kənar vasitəçi olmadan dialoq tərəfdarıdır. Özü də Azərbaycanın müəyyən etdiyi şəxslər qarşı tərəfdən ölkəmizlə dialoq apara bilər. Ermənistanın bura heç bir aidiyyəti yoxdur.
Qriqoryan sülh müqaviləsinə “konstruktiv qeyri-müəyyənlik” termininin daxil ediləcəyinə dair dolaşan söhbətlər barədə suala da cavab verib. Bu barədə “Azatutyun” radiosuna təhlilçi Tatul Akopyan məlumat vermişdi. Armen Qriqoryan bu barədə ilk dəfədir eşitdiyini deyib: “Mən bu barədə ilk dəfədir ki, eşidirəm. Konstruktiv qeyri-müəyyənlik? Sülh müqaviləsi ümumiyyətlə hər şeyin mümkün dərəcədə aydın olması üçündür. Erməni tərəfi bu aydınlıq üzərində işləyir...”. Təhlükəsizlik Şurasının katibi bir daha vurğulayıb ki, erməni tərəfi Azərbaycanla sülh müqaviləsinin mətni üzərində işləyir. Armen Qriqoryanın sözlərinə görə, erməni tərəfi bu işlənmiş mətni Azərbaycana təqdim edəcək.
Bundan əvvəl politoloq Tatul Akopyan sülh müqaviləsinin mətninə ingiliscə “constructive ambiguity” və ya “konstruktiv qeyri-müəyyənlik” termininin daxil edildiyini iddia etmişdi. Akopyan demişdi ki, bu formuldan ən çətin qərarların qəbulunda istifadə olunur: “Konstruktiv qeyri-müəyyənlik qalanda bunu hər bir tərəf öz bildiyi kimi interpretasiya edir. Yəni tərəflər nəsə imzalamaq istəyirlər, amma elə bir bənd var ki, onların sənədi imzalamasına imkan vermir. Hazırda bu danışıqlara bir bənd əlavə olunub ki, Bakı “bəli, Ermənistan mahiyyətcə Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıyır” deyə bilsin. Məndə olan məlumata görə, belə bir məsələ olub”. Təhlilçi dediklərinə bir qədər də aydınlıq gətirib: “Bu, Qarabağın statusunun qeyri-müəyyən gələcəyə saxlanması deməkdir. Bu şərt Azərbaycan üçün məqbul deyildi və Azərbaycanın Ermənistanla sərhədində toqquşma baş verdi. Bundan sonra məhz bu yeni formul olan konstruktiv qeyri-müəyyənlik irəli sürülüb. Baxaq görək nə olur. Ümid edirəm ki, tərəflər bu formul ətrafında razılığa gələ biləcəklər”. Bu fonda Ermənistanın “Past” nəşri yazır ki, Qarabağda “hakimiyyətdaxili” münasibətlər gərgin olmaqda davam edir, üstəlik, son günlər Arayik Arutyunyan və Ruben Vardanyan arasında ziddiyyətlər güclənib: “Əldə etdiyimiz məlumata görə, əsas fikir ayrılıqları “Qarabağın statusu və gələcəyi” ilə bağlı baxışlara aiddir: əgər Ermənistan hakimiyyəti və Arayik Arutyunyan Azərbaycanla inteqrasiya prosesləri ilə bağlı diskursa daha çox meyllidirsə, Vardanyan hesab edir ki, bu tədricən problemin “dəfn olunmasına”, “Qarabağın subyektivliyi”nin mütləq aradan qaldırılmasına və əhalinin azalmasına gətirib çıxaracaq. Buna görə də faktiki olaraq hazırda Qarabağda ikiqütblü “hakimiyyət” mövcuddur ki, onun bir tərəfində Nikol Paşinyan və Arayik Arutyunyanın “inteqrasiyaçı” prinsipləri ilə razılaşan məmurlar, digər tərəfdə isə Ruben Vardanyanın “subyektiv” prinsiplərinin tərəfdarları var. Hazırda mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq, Laçın yolu bağlandığı üçün “tərəflər” atmosferi daha da qızışdırmaqdan çəkinir. Lakin qeyd edilir ki, Azərbaycanın imtina etdiyi Ruben Vardanyan prosesdən çıxarılır. O da var ki, Arayik Arutyunyan da cinayətlərinə görə Bakı ilə danışıqlar apara bilməz. Bu fonda Azərbaycanın razılıq verdiyi şəxs Qarabağ ermənilərini Bakı ilə təmaslarda təmsil edə bilər. Armen Qriqoryanın dediklərindən belə bəlli olur ki, proseslər elə bu səpkidə inkişaf edir.
Nahid SALAYEV
