Bugünlərdə sosial mediada İranın Xoy əyalətindəki zəlzələdən sonra insanların çadırlarda, ağır şəraitdə problemlərlə üz-üzə qalması müzakirələrə səbəb olub. Onlar, yanvarın 29-dakı zəlzələdən xeyli vaxt keçsə də, mərkəzi hökumətin kömək göndərməməsindən gileylənirlər. Ümumiyyətlə, Tehran hökuməti azərbaycanlıların sıx yaşadığı bölgələrin problemlərini, demək olar ki, diqqətdə saxlamır.
İranda yaşayan, adının çəkilməsini istəməyən azərbaycanlı fəal “Fərda” radiosuna bildirir ki, Xoyda durum acınacaqlıdır, ancaq buna baxmayaraq, əhali oranı tərk etmir: “Hava şəraitinə baxmayaraq, millət orda dayanıb, öz torpaqlarını buraxıb getmir. Bu millətə İran hökuməti sahib çıxmadı, başlı-başına buraxıblar. Dərhal milli hərəkat məsələyə qarışdı, maddi və mənəvi yardım ilə bağlı əhaliyə müraciət etdilər”. “Amerikanın səsi” qeyd edir ki, İranın hökumət rəsmiləri zəlzələdən zərər çəkmiş bölgələrdə çadır, istilik cihazları və qida paylanmasında çatışmazlıq olduğunu etiraf ediblər. “Təsnim” xəbər agentliyi isə yazır ki, İran prezidenti İbrahim Rəisi fevralın 5-də zəlzələ bölgəsinə baş çəkib, burdakı əhaliyə mümkün qədər tez problemləri çözməyə çalışacaqlarını deyib. Amma reallıqda heç bir addım atılmır. İrandakı fəal da deyir ki, hökumət hər zaman burdakı etniklərə biganəlik göstərib. Xoydakı durum da bunun bir nümunəsidir: “Bildiyiniz kimi, Urmiyə gölü məsələsi Xoy zəlzələsindən böyük cinayətdir. Burada ölkənin iqlimini bir-birinə vurublar. Güney Azərbaycan məsələsinə, coğrafiyasına baxanda, demək olar ki, İranda millətlərin çoxu zülm altındadır. Amma Güney Azərbaycan milləti əsarət altında yaşayır”. 10 ildən çoxdur ki, İrandakı milli fəallar Urmiyə gölünün quruması ilə bağlı vaxtaşırı etiraz aksiyaları keçirir. Fəallar hesab edir ki, hökumət gölün qurumasının qarşısını almaq üçün ciddi addımlar atmır. Türkiyədə yaşayan Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatının mərkəzi şura üzvü Bulud Ələmdar bildirir ki, ümumiyyətlə, azərbaycanlılar yaşayan ərazilərdə problemlər təkcə bununla bitmir, oralarda yol, xəstəxana, düzgün tibbi yardım, keyfiyyətli təhsil, sosial iqtisadi problemlər var. İranda azərbaycanlılar, əsasən, Təbriz, Ərdəbil, Zəncan, Urmiya və başqa şəhərlərdə yaşayırlar. B.Ələmdar qeyd edir ki, hər il İranın büdcəsindən bu ərazilərin sosial iqtisadi həyatının yaxşılaşdırılması, yerli əhalinin problemlərinin həll olunması üçün pullar ayrılsa da, ya bu pullar gəlib çatmır, ya da ehtiyac olmadığı səbəb gətirilərək büdcəyə geri göndərilir: “Yəzd, məsələn, Təbrizin beşdə biri qədərdir. Amma ora yatırılan pul Azərbaycana ayrılandan beş qat çox olur. Ərdəbil, Urmiya bütün araşdırmalarda ən çox xəstəlik olan, ən az təhsil alan, ən pis sosial iqtisadi şərait olan yerlərdəndir”. B.Ələmdar deyir ki, şəraitsizlikdən indi Ərdəbildən, Urmiyadan əhali köçüb farsların yaşadığı yerlərə gedir.
Azərbaycanın İranda səfiri olmuş Nəsib Nəsibli “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, İranda türklərin yaşadıqları ərazilərdə bizneslə məşğul olmaq da problemlidir. O qeyd edir ki, hələ 1946-cı ildən fəaliyyətə başlayan kiçik fabriklər ya bağlanıb, ya da öz fəaliyyətlərini Körfəz ölkələrinə çəkiblər: “İranda etnik azlıqlara biganə münasibət 100 ilə yaxındır ki, davam edir. İrandakı etnik durum, İranın 1925-də sonra qeyri-farslara münasibəti bəllidir. O vaxtdan bəri “bir millət, bir dövlət” prinsipindən çıxış edərək qeyri-farsların varlığı inkar edildi, eləcə də türklərin. Siyasətləri buna uyğun da davam edir. Təxminən 100 illik zülm var”. Xatırladaq ki, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev son zamanlar çıxışlarında İrandakı azərbaycanlıların ana dilində təhsil hüququndan məhrum olmasına toxunub, deyib ki, İrandakı azərbaycanlıların müdafiəsi üçün hər şey ediləcək, çünki onlar bizim millətin bir parçasadır. Keçmiş səfir N.Nəsibli deyir ki, İran Azərbaycanında yaşayanlara Azərbaycanın ən böyük təsir gücü onun özünün müstəqil varlığıdır, inkişaf etmiş dövlət olmasıdır: “Azərbaycan Respublikasının varlığını da İran özü üçün təhlükə sayır, təhdid sayır”. İranda Xoydakı zəlzələyə gəlincə isə, IRNA yazır ki, İran hökuməti hələ zərərin hesablandığını bildirir. Xoylu fizik alimi və zəlzələ qurbanlarına yardım kampaniyasında iştirak edən fəal Behzad Xanalılı isə evsiz qalanların yerləşdirildiyi çadırların ümumən soyuq hava şəraitinə uyğun olmadığını deyir: “İndi demək olar ki, hər kəsin bir çadırı var içinə girməyə. Amma bəzən ola bilir ki, iki ailə, üç ailə bir çadırın altına girib. Bir təəssüfedici məsələ də bu ki, bu çadırlar çox nazikdir. Xoyun soyuq havasında, 5 dərəcə sıfırın altında məcbur qalırlar bu nazik çadırlarda yatsınlar. Bəzən çadırın üstünə plastik-filan örtürlər və bu da havanın içəriyə getməsində problem yaradır”. Xanalılı çadırların qurulduğu düşərgələrdə texniki işlərin aşağı standartlarla aparıldığına diqqət çəkir və daha ciddi təhlükələrin ola biləcəyini istisna etmir. O hesab edir ki, son aylarda Xoydakı zəlzələlər xaricində, İranın digər bölgələrində təbii fəlakətlər baş vermədiyinə görə, dövlətin Xoya yardımı daha yüksək səviyyədə ola bilərdi: “Bu son zəlzələyə baxanda, Xoyun hava limanı var və çadır da çox rahat, 24 saatdan az zamanda təyyarə ilə bölgəyə çatdırıla bilərdi. Ölkənin digər bölgələrinə baxanda, başqa yerdə təbii fəlakət baş verməmişdi, sadəcə Xoy zəlzələsi idi. Yəni dövlətin başı başqa bir fəlakətlə qarışıq deyildi. Çox rahat 24 saatda böyük düşərgələr qura bilərdi... Baxırıq ki, yaxın şəhərlərdən, Təbrizdən, Urmiyədən, Zəncandan, Mərənddən və digər şəhərlərdən fəallar çadır da toplayıb, könüllü olaraq Xoya yardıma gəldilər. Biz artıq bir şey istəmirik. Amma millətimiz olmasaydı, çox daha çətin duruma düşə bilərdik. Bütün bunlar dövlətin tədbirsizliyini göstərir”.
Samirə SƏFƏROVA
