Adətən istənilən ölkədə müharibə baş verirsə, bu, insanların qaçqın düşməsinə səbəb olur. Belə hallarda qaçqınların bir qismi qonşu ölkələrə sığınır. Tarixən bu belə olub. Məsələn, 2011-ci ildə Suriyada vətəndaş müharibəsi başlayandan sonra milyonlarla qaçqın qonşu Türkiyəyə sığınıb.
O da məlumdur ki, qaçqınlığın nə olması Azərbaycan xalqına yaxşı tanışdır. Ermənistanın təcavüzü üzündən 90-cı illərdə 1 milyon nəfərədək azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. Maraqlıdır ki, Ermənistan Qarabağ və ətraf 7 rayonu işğal edəndə Azərbaycanda yaranan 700 min məcburi köçkünün heç biri yaşamaq üçün İranı seçmədi. Halbuki, həmin dövrdə İran Əfqanıstandan qaçqın qəbul edirdi. İranda milyonlarla soydaşımız yaşadığı halda, bizim məcburi köçkünlər İrana pənah aparmadı. Üstəlik, İran həm də şiə dövləti idi. Ancaq bunların heç biri məcburi köçkünlərin İranı seçməsinə gətirib çıxarmadı. Niyə?
“90-cı illərdə çətin vəziyyətdən istifadə edən İran Azərbaycanda öz agentura şəbəkəsini qurmağa başladı”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən Böyük Azərbaycan Partiyasının sədri Elşad Musayev bunun səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Həqiqətən də, müharibə, hər hansı bir təbii fəlakət nəticəsində insanlar qonşu ölkələrə sığınır. Bu, məcburiyyətdən baş verən haldır. Ancaq konkret Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi dönəmində yaranan yüz minlərlə məcburi köçkün İrana pənah aparmadı. Baxmayaraq ki, ölkədə vəziyyət çox pis idi. Ölkəmiz humanitar böhranla üz-üzə idi. Məcburi köçkünlər ona görə İranı seçmədilər ki, onlar bu ölkəyə etibar etmədilər. Çünki 200 il əvvəl Azərbaycanı iki yerə bölən tərəflərdən biri İran idi. O İran ki, fars şovinizmi üzərində qurulub. Orada milyonlarla soydaşımız olsa da, onlar molla rejiminin zülmü altındadılar. Digər tərəfdən, 1993-cü ilin o vurhavurunda İran Azərbaycandan olanları qəbul etməklə bağlı siyasət ortaya qoymadı. Nə vaxt İran sərhəd qapılarını məcburi köçkünlərin üzünə açdı ki? Belə hal olmadı. Bircə, Zəngilan və Cəbrayıl qaçqınlarının müəyyən hissəsini mühasirə səbəbindən öz ərazisindən İmişli rayonuna keçirdi. Düzdür, İran Aran rayonlarında məcburi köçkünlər üçün çadır düşərgələrinin yaradılmasında iştirak edib, amma bununla paralel öz agentura şəbəkəsini də ora yerləşdirib. O vaxt İranın “İmam Xomeyni” adlı cəmiyyəti var idi və bu işlərlə məşğul olurdu. Sonralar onların hansı məqsədlər naminə fəaliyyət göstərmələrinin acı nəticələrini gördük. O vaxt Azərbaycan yenicə müstəqillik qazanmışdı. Keçmiş SSRİ ölkələri arasında əlaqələr qırıldığı üçün iqtisadi vəziyyət çox pis idi. Bir tərəfdən də ağır müharibə. Belə bir çətin vəziyyətdən istifadə edən İran Azərbaycanda öz agentura şəbəkəsini qurmağa başladı. Bir neçə il əvvəl Azərbaycanda keçmiş MTN-in generalları İrana casusluq etdiyinə görə həbs edildi. Bəlli oldu ki, 80-ci illərin sonu, 90-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda iqtisadi vəziyyət çətin olanda onlar İran tərəfindən “verbovka” olunublar. Ona görə də Azərbaycanda İranın agentura şəbəkəsi tam ifşa edilməlidir. Onlar müxtəlif çətir altında burada fəaliyyət göstərirlər. İrana müxtəlif şəxslər dəvət olunurdular. Bütün bunlar heç də təsadüfi olmurdu. Bütün hallarda, İran Birinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycana dəstək vermədiyinə görə məcburi köçkünlər o ölkəni seçmədilər. İran hər zaman bu kimi məsələlərdən öz maraqları üçün istifadə edib”.
Vidadi ORDAHALLI
