Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) katibliyi Qərbi Azərbaycan İcmasının beynəlxalq ictimaiyyətə müraciətini BMT Təhlükəsizlik Şurasının, Baş Assambleyasının və İqtisadi və Sosial Şurasının rəsmi sənədi kimi yayıb.
Bu barədə mətbuata icmadan məlumat verilib. Müraciət BMT-nin bütün rəsmi dillərində (ingilis, fransız, rus, çin, ərəb və ispan) olmaqla adıçəkilən əsas orqanların gündəliyinin silahlı münaqişələrin qarşısının alınması, sülh quruculuğu, qaçqınların hüquqlarının qorunması, irqi ayrıseçkiliyin aradan qaldırılması, insan hüquqlarının təşviq olunması, soyqırımının, etnik təmizləmənin və insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısının alınmasına dair bəndləri altında yayılıb.
Bildirilib ki, müraciətin yayılması indiki Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlıların hüquqları məsələsinin beynəlxalq müstəviyə gətirilməsi sahəsində böyük uğurdur: “Məsələnin BMT-nin ən mötəbər orqanlarının gündəliyinin qeyd edilən bəndləri ilə əlaqələndirilməsi azərbaycanlıların öz evlərinə qayıtmasının təməl insan hüquqlarının qorunması, beynəlxalq sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın bərqərar olması üçün zəruri olmasının beynəlxalq müstəvidə təsdiqidir. Bu uğur icmamızı sülh yolu ilə, təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə geriyə qayıtmaq istiqamətində səylərini davam etdirməyə daha da ruhlandırır. Qərbi Azərbaycan İcması qeyd edilən müraciətin yayılmasına şərait yaratmasına görə BMT-nin katibliyinə təşəkkür edir”.
Bu sənədin BMT-nin əsas dillərində, bu qurumun üç mühüm strukturunun - BMT Təhlükəsizlik Şurasının, Baş Assambleyasının və İqtisadi və Sosial Şurasının adından, özü də 6 mühüm bəndi altında yayılması çox müsbət haldır. Qeyd olunduğu kimi, sənəd silahlı münaqişələrin qarşısının alınması, sülh quruculuğu, qaçqınların hüquqlarının qorunması, irqi ayrıseçkiliyin aradan qaldırılması, insan hüquqlarının təşviq olunması, soyqırımının, etnik təmizləmənin və insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısının alınmasına dair bəndləri altında yayılıb.
“Bu sənədin yayılması qərbi azərbaycanlıların problemlərinin beynəlxalq səviyyəsdə ictimailəşdirilməsi baxımından böyük perspektivə malikdir”
Məsələ ilə bağlı tədqiqatçı-alim Nazir Əhmədlinin fikirlərini öyrəndik...
- Nazir müəllim, Qərbi Azərbaycan icmasının beynəlxalq ictimaiyyətə müraciətinin BMT-nin üç mühüm qurumunun sənədi olaraq yayılmasının əhəmiyyəti nədir?
- Bu müraciətin BMT-nin üç mühüm qurumunun sənədi kimi yayılmasını, beynəlxalq ictimiayyətə bu şəkildə çatdırılmasını çox yüksək qiymətləndirirəm. Bunun əhəmiyyəti çox böyükdür. Qərbi Azərbaycandan deportasiya olan azərbaycanlıların səsi, nəhayət ki, yüksək tribunalardan, BMT-dən eşidilməyə başlayıbsa, bunu yalnız müsbət dəyərləndirmək olar. Əvvəlki tarixə nəzər salaq, Çar Rusiyasının işğalından sonra tədricən azərbaycanlıları ordan sıxışdırdılar, 1828-ci ildə İrandan və Türkiyədən gətirilən ermənilərin hesabına milli etnik tərkibdəki balansı dəyişdilər. Azərbaycanlıların bir vaxtlar böyük üstünlüyə malik olduğu bir ölkədə azlıqda qaldılar. Zaman-zaman erməniləri ora gətirməklə kifayətlənməyib, 1918-ci ildə daşnak Andronikin terrorçu, qatil dəstəsi orada qanlı qırğınlar törədib, ölən ölüb, yaralanan yaralanıb, yurdundan perik düşən də perik düşmüşdü. Daşnaklar mənim doğulduğum Dərələyəz mahalında, Zəngəzurda, bir sözlə, hər yerdə qanlı qırğınlar törədiblər. Camaat öz yurdundan didərgin düşdü. Sovet hökuməti qurulandan sonra yurdundan didərgin düşənlərin, hamısı olmasa da, müəyyən hissəsi qayıda bildi. Onları da 1948-1953-cü illərdə deportasiya etdilər. Öz vətənlərində qalan azərbaycanlıların qalanı da 1988-1991-ci illərdə deportasiyaya məruz qaldı. Deportasiya edilənlərin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər səsləndirirlər. Amma rəsmi statistikaya görə, 165 min azərbaycanlını əsrlər boyu yaşadığı, tarixi vətənləri olan Qərbi Azərbaycandan sıxışdırıb çıxardılar, didərgin saldılar. Qərbi Azərbaycan İcmasının yaradılmasını 2022-ci ilin ən böyük hadisələrindən biri hesab edirəm. İcmanın yaradılması qərbi azərbaycanlıların öz tarixi vətənlərinə qayıtması üçün ideoloji və təşkilati işlərlə məşğuldur. Bu müraciətin BMT-nin üç mühüm təşkilatının rəsmi sənədi kimi yayılması icmanın əldə etdiyi ilk beynəlxalq nəticədir. Bunu da çox yüksək qiymətləndirirəm.
- Belə demək olarmı ki, icma artıq hədəfinə doğru irəliləyir?
- İnanıram ki, vaxt gələcək, doğrudan da Qərbi Azərbaycan İcması qarşıya qoyduğu hədəfə yetişə biləcək, qərbi azərbaycanlılar öz doğma yurd-yuvalarına dönə biləcəklər.
- Bu sənəd BMT-nin aparıcı dillərində-ingilis, fransız, rus, çin, ərəb və ispan dillərində yayılıb. Onun bu dillərdə yayılmasının əhəmiyyəti barədə nə demək olar? Biz bununla bu məsələni beynəlxalq aləmə tam çatdıra biləcəyikmi?
- Bildiyiniz kimi, BMT-nin 6 işlək dili var. Bu sənədin də sözügedən dillərdə yayılmasının məsələnin beynəlxalq aləmin diqqətinə çatdırılmasında çox mühüm rolu olacaq. Bu, qərbi azərbaycanlıların problemlərinin beynəlxalq aləmə çatdırılması baxımından çox mühümdür. Bu həm də Qərbi Azərbaycan İcmasının qaşıya qoyulan vəzifələrin öhdəsindən gəldiyini göstərir. Bu icmanın operativ işləməsinin göstəricisidir ki, onun beynəlxalq ictimaiyyətə müraciəti BMT-nin üç mühüm qurumu adından, bu təşkilatın 6 mühüm dilində yayılıb. Təbii ki, BMT-nin üç qurumu adından yayılan sənəd vasitəsilə dünya ictimaiyyəti, beynəlxalq aləm bu müraciətdən xəbər tutacaq və problemin əsl mahiyyətini başa düşəcəklər. Çünki bu, geniş auditoriyası olan dillərdə yayılıb. Bəlkə də bu məsələdə gecikmişik, gecikmiş olsaq da belə, əsas odur ki, ilk böyük addım atılıb. Bu müraciət öz müsbət nəticəsini mütləq verəcək. Yaxşı haldır ki, BMT-nin bütün işlək dillərində sənəd yayılıb. Necə deyərlər, davamı gəlsin.
- Artıq dünya ictimaiyyəti yavaş-yavaş məlumat alacaq ki, Qərbi azərbaycanlılar öz ata-baba yurdlarından ermənilər tərəfindən qovulublar, başları hər cür müsibətlər çəkib...
- Bəli. Bilirsiz ki, Qərbi Azərbaycanda qalan torpaqlarımızın Azərbaycan türklərinə məxsus olduğunu sübut edən və Ermənistanın milli arxivində saxlanılan sənədlərin nəşri ilə məşğulam. Kameral təsvir adlanan o sənədlər bir növ həmin ərazilərin pasportudur, bir növ tapu sənədidir, çıxarışıdır. Orada müxtəlif dövrlərdə, xüsusən də 1831-ci ildə qeydə alınan azərbaycanlı və erməni millətindən olanların hamısı adbaad göstərilir...Bu sənədlərdə açıq şəkildə ermənilərin sayının çox az olduğu əks olunub, sonradan İrandan və Türkiyədən erməniləri kütləvi olaraq köçürüb gətiriblər, amma yenə də milli üstünlük Azərbaycan türklərinin xeyrinə olub. Zaman-zaman bu proses davam edib. Dediyim kimi, azərbaycanlıları deportasiya etməklə, qırğınlara, soyqırımlara məruz qoymaqla bu cür faciəvi sonluq meydana gəldi. Qərbi Azərbaycan İcmasının yaradılması, onun dövlət tərəfindən dəstəklənməsi çox müsbət haldır. Eyni zamanda da icmanın bu müraciətinin BMT tərəfindən yayılması alqışa layiqdir. Biz xalq olaraq, ictimaiyyət, tədqiqatçılar olaraq bu işə töhfəmizi verməliyik ki, bu iş uğurla nəticələnsin.
- Müraciət BMT-nin əsas orqanların gündəliyinin - silahlı münaqişələrin qarşısının alınması, sülh quruculuğu, qaçqınların hüquqlarının qorunması, irqi ayrıseçkiliyin aradan qaldırılması, insan hüquqlarının təşviq olunması, soyqırımının, etnik təmizləmənin və insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısının alınmasına dair bəndləri altında yayılıb. Buna münasibətiniz necədir?
- Bu sənəddə müxtəlif bəndlərin yer alması da çox müsbətdir və bunun da əhəmiyyəti böyükdür. Bu bəndlərin hamısının ayrı-ayrılıqda sənəddə əks olunması onu göstərir ki, erməni vəhşiliyi, erməni vandalizmi, bizə qarşı törətdiyi deportasiya və soyqırım cinayətləri ifşa olunur. Bunlar hamısı öz adı ilə təqdim olunub.
Hesab edirəm ki, sənəddə bu bəndlərin əks olunmasında bizim aidiyyəti qurumların, dövlət orqanlarının da xüsusi rolu olub. Məsələnin bu şəkildə BMT-yə çıxarılmasında hökumət üzvlərinin, Xarici İşlər Nazirliyinin də rolu olub. Onlar bu işdə Qərbi Azərbaycan İcmasına dəstək verirlər. Bunu yüksək qiymətləndiririk. Əlbəttə, bu işdə hökumətin köməyi olmasa bu mərtəbələrə gəlib çata bilməzdik. Qərbi azərbaycanlıların probleminin BMT səviyyəsinə qaldırılması, onun üç qurumu tərəfindən səsləndirilməsi çox böyük uğurdan xəbər verir.
- Bütövlükdə, BMT səviyyəsində gündəmə gətirilməsi, səsləndirilməsi bu problemin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından nə kimi perspektiv açır?
- Bütün işlərin hamısı informasiyadan başlayır. Biz beynəlxalq ictimaiyyətə öz dərdimizi, problemimizi çatdırmalıyıq ki, dünya insanları da bizim probelmlərimizi bilsin. Dünyada 7 milyarddan artıq insan yaşayır. Dünyanın da çox ölkələrdə baş verənlərdən xəbəri yoxdur. Bizə elə gəlir ki, 30 ildir Ermənistanla münaqişədəyik, dünyanın da bundan xəbəri var. Xeyr, bu belə deyil. Dünya üçün Azərbaycan da, Qafqaz regionu da kiçik bir ərazidir, onlar hər şeydən xəbər tutmaya bilər. Amma biz dünya ictimaiyyətini məlumatlandırmalıyıq. Məsələnin birinci mərhələsində dünya ictimaiyyətini məlumatlandırmalıyıq ki, belə bir məsələ var.
Dəfələrlə demişəm ki, o torpaqların Azərbaycan türklərinə məxsus olduğunu təsdiq edən bütün əsərlər xarici dillərə, ən azı ingilis dilinə tərcümə olunub Azərbaycandakı xarici ölkə səfirliklərinə verilməlidir və Azərbaycanın xaricdəki səfirlikləri vasistəsilə dünya ictimaiyyətinə çatdırılmalıdır. İkinci mərhələdə artıq bu işin izahı, təbliğatı, mahiyyəti dünya ictimaiyyətinə çatdırılmalıdır. Üçüncü mərhələ isə Qərbi azərbaycanlıların öz doğma yurd-yuvalarına qayıdışını təşkil etməkdir. Bizim beynəlxalq ictimaiyyətə verdiyimiz informasiya işin birinci mərhələsidir. Bundan sonrakı mərhələlər də, fikrimcə, hökumətin düzgün yönləndirməsi, dəstəyi ilə İcma tərəfindən uğurla həyata keçiriləcək. Bu, zaman tələb edən bir məsələdir. İnanıram ki, bu sənədin yayılması Qərbi azərbaycanlıların problemlərinin beynəlxalq səviyyəsdə ictimailəşdirilməsi baxımından böyük perspektivə malikdir. Bu, işin beynəlxalq ictimiyyətin diqqətinə çatdırılması, ayrı-ayrı ölkədə gündəmə gətirilməsi, tanıdılması üçün imkanlar açır. Bu işin uğuruna, işıqlı sonluğuna inanıram.
İradə SARIYEVA
