Ermənistan hökumətinin qadınların orduda iştirakını hədəfləyən tamamilə yeni könüllü hərbi xidmət institutunun yaradılmasını planlaşdırması bu ölkənin özündə geniş müzakirə, eyni zamanda ciddi tənqid hədəinə çevrilib. Lakin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bu məsələdə geri çəkilmək niyyətlərinin olmadığını bildirib.
O, ölkə ordusunun yaranma günü ilə bağlı etdiyi müraciətində qeyd edib ki, qadınların orduda iştirakı daha geniş miqyasda təmin ediləcək. Paşinyan ordunun professionallığı üçün hökumətin genişmiqyaslı addımlar atdığını vurğulayıb. Orduda başlanan islahatlara toxunan baş nazir, bundan başqa, indiyə qədər ehtiyatda olan hərbçilərlə bağlı üçaylıq yığımların da 25 günə endirilməsi ilə bağlı proseslərin getdiyini bildirib. O, ordunun müasir silahlarla təchiz olunması ilə bağlı addımların da atıldığını qeyd edib: “Ordumuzu müasir silah və texnika ilə təchiz etmək üçün tədbirlər görürük, imkan daxilində yerli istehsalçıları həvəsləndirməyə çalışırıq”. Paşinyan fikirlərinə 2023-cü il üçün müdafiə büdcəsinin 2018-ci illə müqayisədə 2 dəfədən çox artırıldığını da əlavə edib. Ordu islahatlarının elə də rəvan getmədiyini deyən Paşynyana görə, qeyri-sabit təhlükəsizlik mühiti özü ilə bəzən kobud qanun pozuntularına səbəb olan yeni hallar da gətirir. Bu fonda ordunun şəxsi heyətlə təmini üçün qadınlardan istifadə də artıq əsas hədəflərdən birinə çevrilib. Daha əvvəl Ermənistanın müdafiə nazirinin müavini Arman Sarkisyan da bildirmişdi ki, Ermənistanda qadınların hərbi xidmətə cəlb olunması üçün qanun layihəsi hazırlanır. Sarkisyanın sözlərinə görə, qadınlar üçün hərbi xidmət yalnız könüllü olacaq. Nazirlik rəsmisi onu da əlavə edib ki, söhbət silahlı qüvvələrin döyüş hazırlığının artırılmasından gedir və qanun layihəsi hazır olduqdan sonra ictimaiyyətin müzakirəsinə veriləcək: “Biz qadınların müdafiə və təhlükəsizliklə bağlı məsələlərdə fəallığından ilham aldıq. Müdafiə Nazirliyi tərəfindən qadınlar üçün atıcılıq kursları təşkil olunub və nəticələr müdafiə idarəsinin rəhbərliyini xoş mənada təəccübləndirib. Bu və digər amilləri nəzərə alaraq, müvafiq qanunvericilik təşəbbüslərinin müzakirəsinə başlamaq qərara alınıb”. “Milli müdafiə” jurnalının baş redaktoru, tanınmış rusiyalı hərbi ekspert İqor Korotçenko məsələ ilə bağlı olduqca maraqlı açıqlamalar verib. Onu sözlərinə görə, Nikol Paşinyanın qadınları orduya cəlb etmək qərarı kifayət qədər mübahisəli məsələdir. O bildirib ki, qadınların orduya cəlbində bəzi məsələlər açıqdır: “Əvvəla, necə? Döyüş, arxa cəbhə, yoxsa dəstək mövqeləri üçün? Snayperlər – dünyada heç bir ordu onları əsir götürmür. Tibb işçisi – daha normaldır. Rabitə mərkəzində telefon operatorları - icazə verilir. İkincisi, kişilər haradadır? Qoşunlardakı çatışmazlığı ilk növbədə qadınların yox, kişilərin hesabına tamamlamaq məntiqlidir. Üçüncüsü, qadınların hərbi hissələrdə xidmət etməsi üçün müvafiq yaşayış və digər şərait yaradılmalıdır. Yanğın nəticəsində erməni hərbçilərin kütləvi şəkildə ölməsi ilə bağlı son faciəli hadisə onu göstərdi ki, Ermənistan ordusunda, yumşaq desək, xidmət şəraitinin yaxşılaşması yalnız arzu ola bilər. Və ən başlıcası: İrəvanla Bakı arasında sülh müqaviləsinin imzalanması perspektivləri hələ də xülyadır, sərhədlər delimitasiya olunmayıb, Paşinyan üçtərəfli bəyanatı və ondan sonrakı razılaşmaları yerinə yetirmək istəmir. Yəni yeni toqquşmaların mümkün perspektivi daha böyükdür. Belə bir şəraitdə Ermənistan hökumətinin qadınların orduda xidmət etməsi ilə bağlı qərarı hərbi-siyasi populizm aktı kimi görünür”.
Məsələ ilə bağlı “Euarsianet” portalı yazır ki, tənqidlərə baxmayaraq, Ermənistan Müdafiə Nazirliyi ölkənin silahlı qüvvələrində qadınların rolunu əhəmiyyətli dərəcədə artırmaqda israrlıdır: “Artıq müvafiq qanun layihəsi hazırlanır. Qanun layihəsi Azərbaycanın 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində məğlubiyyətə uğratdığı və daim təlatümlər içərisində olan erməni ordusunun yenidən təşkilinin bir hissəsidir. Daha çox qadının orduya cəlb edilməsi Ermənistanda qeyri-müəyyən təhlükəsizlik vəziyyəti şəraitində silahlı qüvvələrin sıralarını gücləndirmək məqsədi güdür. Ekspertlər isə belə patriarxal rejimdə gender bərabərliyinə nail olmaq cəhdinin qarşısına çıxacaq çətinliklərə diqqət çəkirlər. Ermənistanda iki illik hərbi xidmət 18-27 yaş arası respublikanın kişi vətəndaşları üçün məcburidir. Hazırda Ermənistan silahlı qüvvələrində qadınlar yalnız müqavilə əsasında xidmət edirlər. 2019-cu ildə onlar müqaviləli əsgərlərin ümumi sayının 9,1 faizini təşkil edib ki, bu da Müdafiə Nazirliyinin verdiyi ən son rəqəmdir. 2020-ci ildə Ermənistanın Azərbaycana məğlubiyyətindən sonra ölkə hərtərəfli hərbi islahatlar proqramını həyata keçirməyə başlayıb. Hökumətin 2021-26-cı illər üçün beşillik planını təqdim edən baş nazir Nikol Paşinyan qadınların döyüş ordu hissələrinə xidmətə daha fəal cəlb olunmasına çağırıb. Lakin təxminən iki il keçdikdən sonra orduda islahatların ümumi konsepsiyası qəbul edilmədi və yalnız cüzi irəliləyiş əldə edildi. İrəliləyişin olmaması qismən müharibədən sonra Ermənistan müdafiə departamentinin ali rəhbərliyində mütəmadi kadr dəyişikliyi ilə izah oluna bilər. O vaxtdan bəri müdafiə naziri və Baş Qərargah rəisi üç dəfə dəyişib. Ən dramatik məqam 2021-ci ilin fevralında, o zamankı Baş Qərargah rəisi Onik Qasparyanın rəhbərlik etdiyi ali ordu rəhbərliyinin müxalifətin Paşinyanın istefası tələbinə qoşulması ilə baş verdi. Bu münaqişə Qasparyanın istefası ilə başa çatdı. Bundan sonra Paşinyan istefa verdi və partiyasının qalib gəldiyi növbədənkənar seçkilər elan etdi. Ordunun Rusiya Silahlı Qüvvələrinin xətti ilə transformasiyası istiqamətində addımlar atıldı, lakin Rusiya ordusunun Ukraynadakı uğursuzluqları və Rusiyanın 2022-ci ilin payızında Azərbaycanın hücumu zamanı hərbi müttəfiqi Ermənistana kömək etməkdən imtina etməsindən sonra buna həvəs azalıb. Ordunun yenidən təşkili prosesinə Azərbaycanla sərhəddə vaxtaşırı baş verən toqquşmalar mane olur. Ordunun yenidən silahlanması prosesində problemlər var. Paşinyan Ermənistanın müttəfiqlərindən artıq pulunu ödədiyi silahları almamasından açıq şəkildə təəssüflənir. Söhbətin Ermənistan ordusuna ən böyük silah tədarükçüsü olan Rusiyadan getdiyi aydın olsa da, o, konkret dövlətin adını çəkməyib. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) hesabatına görə, Ermənistanın 2015-2019-cu illər arasında aldığı silahların 94 faizi Rusiyada istehsal olunub. Hərbi ekspert və Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş əməkdaşı Armine Marqaryan qeyd edir ki, “ənənəvi” gender ayrıseçkiliyi orduda qadınların həyatını çətinləşdirir: “Bu, qadın əsgərlərin peşəkar bacarıqlarının gözdən salınması üçün münbit zəmin yaradır və buna görə də onların peşəkar fəaliyyətinə mane olur. Məsələn, bir qadına “ənənəvi” olaraq “qadın” kimi qəbul edilən bir iş təyin edilə bilər. Burada problem qadınların heç də məhdud və ya inkişaf etməmiş qabiliyyətlərində deyil, kişi liderlərin böyük əksəriyyətinin bu qabiliyyətlərlə bağlı qərəzli münasibətindədir”. 10 illik xidmətdən sonra 2021-ci ildə hərbi xidmətdən təqaüdə çıxan bir qadın zabit orduda xidmət edən qadınlarla bağlı patriarxal və ayrıseçkilik xarakterli gender stereotiplərini dəyişməyin vaxtı gəldiyi ilə razılaşır: “Bu münasibətlə əsgərlikdə olarkən rastlaşdım. Qadın komandirlər iki-üç dəfə çox səy göstərməlidirlər ki, tabeliyində olan kişilər onu ciddi qəbul etsinlər, ona tabe olsunlar, əmrlərini yerinə yetirsinlər. Bu problem həqiqətən də var”. Marqaryanın fikrincə, patriarxal təfəkkürlə mübarizə yollarından biri kimi yalnız qadınlardan ibarət hərbi hissələr yaradılmalıdır”.
Samirə SƏFƏROVA
