Ermənistanın hərbi təcavüzü Azərbaycan xalqına böyük problemlər yaşatdı və bu fonda maddi itkiləri də unutmaq olmaz. Müharibə həmişə böyük dağıntılar və kapitalın, həm istehsal, həm də insanların həyatını təmin edən infrastrukturun kütləvi şəkildə məhv edilməsi ilə müşayiət olunur.
Bunu erməni işğalı dönəmində Azərbaycan da yaşamalı oldu. İndi Azərbaycanın qarşısında keçmiş məcburi köçkünlərin öz dogma yurdlarına qayıdışını təmin etmək üçün azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işlərini başa çatdırmaq durur.
Erməni bəlasından xilas edilmiş ərazilərə qayıdış üçün əsaslı zəmin yaradılır
Müharibənin lap əvvəlindən ermənilərin səylərini işğal etdikləri ərazilərin tamamilə dağıdılmasına cəmlədiyi bəlli idi. Elə real mənzərə də bunu göstərir. Azad olunan ərazilərin bərpası üçün vəsaitlər əsasən daxili mənbələrdən daxil olur.
Hazırda Azərbaycan bu prosesi uğurla həyata keçirir. Bununla bağlı prezident İlham Əliyev Misir Ərəb Respublikasının dövlət başçısı Əbdülfəttah Əs-Sisi ilə birlikdə mətbuata bəyanatla çıxışı zamanı qeyd edib: “Azərbaycan 30 ilə yaxın davam edən işğala hərbi-siyasi yollarla son qoydu, öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, BMT-nin dörd qətnaməsini özü icra etdi. Halbuki bu qətnamələri BMT özü icra etməli idi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatlarının labüdlüyü məhz buna əsaslanır. Çünki biz 30 ilə yaxın bu qətnamələrin icrasını gözləmişik, amma bunu görməmişik. Yəni, burada həm ikili standartlar hökm sürürdü, həm ayrı-seçkilik hökm sürürdü. Biz bu müharibəni apararaq işğala son qoyduq və ədaləti bərpa etdik. İndi isə azad edilmiş torpaqlarda qurub-yaradırıq və bütün dağıntıları görərkən bir daha görürük ki, biz Azərbaycanı və bölgəni hansı bəladan qurtardıq”. Həqiqətən də, Azərbaycan Qarabağı, Şərqi Zəngəzuru böyük bəladan xilas edib. Hazırda azad edilən ərazilərin müharibədən sonrakı yenidən qurulması əsas prioritetə çevrilib. Aydındır ki, həmin ərazilərin bərpası böyük resursların cəlb edilməsini tələb edir və bir il davam edəcək. Görülən işlər sadəcə dağıdılmış evlərin, obyektlərin və digərlərinin bərpası ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda buradakı iqtisadiyyatın yeni texnoloji bazada bərpası, ərazidə yerləşdirilməkdə olan dövlət qurumlarının modernləşdirilməsi və bunula bütünlükdə ölkənin inkişafının maksimum sürətləndirilməsini özündə ehtiva edir. Modernləşdirmə və sürətləndirilmiş bərpa infrastrukturun bütün aspektlərini keyfiyyətcə təkmilləşdirmək üçün mühüm və uyğun yanaşmadır. Həmin ərazilərdə yaşıl enerji zonasının yaradılması qeyd edilənlərin təsdiqdir. Burada qeyd etmək lazımdır ki, işğaldan azad olunmuş bölgələrdə günəş, külək, biokütlə, termal, geotermal və digər bərpaolunan enerji potensialının öyrənilməsi məqsədilə genişmiqyaslı işlər görülüb. Mövcud resurslardan istifadə etməklə külək və günəş enerji stansiyalarının və həmçinin su anbarlarında, göllərdə, kiçik çaylarda su elektrik stansiyalarının tikilməsi ilə enerji təchizatının təmin olunması istiqamətində çoxlu işlər görülüb. Hazırda bu proses davam edir. Azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji zonasının yaradılmasına dair strateji hədəflər bunun təsdiqidir. Bu və digər işlər insanların öz dogma yurdlarına qayıdışı prosesinin də sürətlə həyata keçməsinə rəvac verir.
Qayıdışı tezləşdirən stimullaşdırıcı addımlar atılır
Dünya tarixində ölkələrin, ərazilərin hərbi əməliyyatlardan sonra yenidən qurulmasına dair çoxlu nümunələr var. İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra dünyada ən azı 60 ölkənin iştirak etdiyi 30-dan çox böyük müharibə və 250-dən çox hərbi münaqişə baş verib.
Ancaq bu qədər böyük görünən nümunə ilə belə, ölkələrin bərpasının uğurlu nümunələrini barmaqla sayılacaq qədər saymaq olar. Onların hər biri özünəməxsusdur və bir çox amillərdən asılıdır. Bura təbii sərvətlərin mövcudluğundan tutmuş regiondakı şəraitə qədər məsələləri aid etmək olar. Burada uğurun əsas şərti imkan və fürsətdən istifadə etmək bacarığıdır. Azərbaycan bu məsələdə böyük uğur nümunəsi yaratmaqdadır. Ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsi, yaxşı formalaşmış dövlət institutlarının mövcudluğu, istehsal prosesləri və maliyyə sisteminin sabitliyi azad edilmiş ərazilərin bərpası perspektivlərini digərlərindən, məsələn, Əfqanıstan, Ukrayna, İraq və digərlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndirir. Ölkəmiz 1945-ci ildən sonrakı Avropa ölkələrinin, eləcə də bəzi Şərq və Asiya ölkələrinin nümunələrinə daha yaxındır. Hər halda müasir tələblər səviyyəsində queulmuş Zəngilanın Ağalı kəndi qeyd olunanların təsdiqidir. Bundan başqa, qayıdış prosesini sürətləndirmək üçün dövlət digər addımlar da atır. Azad olunan ərazilərdə vergi güzəştlərinin tətbiqi, özəl təşəbbüslərin, emal sahəsinin stimullaşdırılması üçün atılan addımılar bunun sübutudur. Eləcə də, azad edilmiş ərazilərdə yaşayış massivlərinin inşası ilə bağlı dövlət-özəl tərəfdaşlığının genişlənməsi də prosesə öz töhfsini verir. Qeyd edək ki, İşğaldan azad edilmiş ərazinin rezidentləri 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən 10 il müddətində mənfəət, əmlak, torpaq və sadələşdirilmiş vergidən azad ediliblər. Bundan başqa, işğaldan azad edilən ərazilərində işləyən mütəxəssislərə güzəştlər və imtiyazlar tətbiq olunur. Bütün bunlar, eləcə də həyata keçirilən məqsədyönlü və genişmiqyaslı layihələr Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının sürətlə dirçəlməsinə, əhalinin dayanıqlı məskunlaşmasına və davamlı iqtisadi aktivliyinin təmin olunmasına xidmət edir. Bu da həmin ərazilərin yüksək inkişaf etmiş regiona çevrilməsi üçün mühüm bünövrə yaradır. Eləcə də işğaldan azad edilmiş ərazilərə böyük qayıdış Azərbaycanın 2030-cu ilədək beş milli prioritetindən biri kimi müəyyən olunub. O da qeyd edilməlidir ki, Vətən müharibəsindən ötən müddət ərzində işğaldan azad olunmuş ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatdan təmizlənməsi prosesi abadlıq-quruculuğa paralel aparılır. Bu durumda müasir yaşayış, istehsal və xidmət infrastrukturunun qurulması, iqtisadi fəaliyyətin, o cümlədən nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin bərpası stiqamətində mühüm işlər görülüb. Bu da keçmiş məcburu köçkünlərin azad edilmiş ərazilərə qayıdışı prosesinin daha sürətli xarakter almasına rəvac verir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
