“Cənubi azərbaycanlı mühacirlər” rubrikasında müsahibimiz ABŞ-ın Çikaqo şəhərində mühacirətdə yaşayan jurnalist, TBA TV-nin rəhbəri Cavad İsmayılbəylidir.
1963-cü ildə Güney Azərbaycanın Muğan mahalının (Dəşti-Muğan) Biləsuvar şəhərində doğulan Cavad İsmayılbəylini qürbətə, vətəndən uzaqlara mühacir həyatı yaşamağa nələr vadar edib, o niyə doğma yuvasından ayrılıb dünyanın o başına gedib? Həyat hekayəsini Cavad bəyin öz dilindən eşidəcəyik.
“İran xəfiyyə orqanlarının təhdidi altında idim”
Cavad İsmayılbəyli ilə vatsap üzərindən əlaqə saxlayıb müsahibə götürdük.
- Sizin axşamınız xeyir. Bizdə səhərdir.
- Bəli, fərqli saat qurşağında yaşayırıq, dünyanın bir ucunda səhər açılıb, başqa bir tərəfində axşamdır. Cavad bəy, ABŞ-ın Çikaqo şəhərində yaşayırsınız. İstərdik ki, mühacirətdən öncəki həyatınız barədə danışaq...
- Muğanın Biləsuvar şəhərində doğulmuşam. İndi ora Ərdəbil əyalətinə daxildir, o zaman Şərqi Azərbaycan deyirdilər, Təbrizə bağlı idi. İbtidai və orta təhsilimi öz şəhərimdə almışam. 12 il oxuduq.
- Fars dilində oxuyurdunuz?
- Bəli, fars dilində oxudum. İran-İraq müharibəsində könüllü olaraq yox, əsgər kimi iştirak etdim. Çünki o dövrdə əsgər idim. Bizi savaşın ən qızğın nöqtəsində 30 ay xidmətdə saxlayıblar. Əsgəri xidməti çətinliklər hesabına başa vurduqdan sonra evə qayıtdım. Əsgərlikdən qayıtdıqdan sonra universitetdə daxil olmaq istəyirdim. Bu məqsədlə Tehrana üz tutdum. O vaxt da ali məktəbə qəbul test üsulu ilə idi. Amma bu kifayət etmirdi. Gedib Tehranda Bədən Tərbiyəsi Universitetinə idman üzrə imtahan verdim. Demək olar ki, bütün həyatım futbol idi. Testdən keçdim, amma qondarma tələblərlə, bürokratik əngəllə qarşılaşdım, məni ali məktəbə götürmədilər. Ondan sonra düşündüm, bir ölkədə ki, 30 ay ön cəbhədə qanlı savaşda olasan və geri qayıdandan sonra sənə təhsil icazəsi verməyələr, onda burada qalmaq olmaz.
- Bakıya gəldiz?
- Keçən əsrin 90-cı illərində qapılar açıldı. Qərar verdim ki, gedib Bakı Dövlət Universitetində oxuyum. O cür də etdim. 1993-cü ildə Bakı Dövlət Universitetin hazırlığına, o biri il isə jurnalistika fakültəsininə qəbul oldum və burada pulsuz oxumaq şansı qazandım. O zaman təhsil naziri Firudin Cəlilov idi. Radio və televiziya üzrə bakalavr və magistr pillələrini bitirdim.
- Şimali Azərbaycana gələndən sonra baxışlarınızda nə kimi dəyişikliklər oldu?
- Biz fars dilində oxumuşuq və molla rejimi bizi özümüzə düşmən olaraq yetişdirib. Mən Bakıya gələndən sonra bildim ki, orada məktəbdə bizim öz qəhrəmanlarımızı bizə düşmən kimi tanıdırmışlar. Məsələn, məktəbdə Pişəvərini bizə düşmən kimi təqdim edirdilər. Bu, dərsliklərdə idi. Yadımdadır, 21 Azər hərəkatının ildönümündə bizi Biləsuvarda “mərz” deyilən yerə, yəni sərhəddə Pişəvəri hökumətinə, 21 Azər hərəkatına qarşı döyüşənlərin məzarlarına gül qoymağa aparırdılar. Sonra bildim ki, bunlar bizim xalqımıza xəyanət edənlərdir, bizi də onların qəbirlərini ziyarət etməyə aparıblar. Təsəvvür edin ki, bizə öz qəhrəmanlarımızı düşmən kimi qələmə verirdilər. Amma universitetdə oxuduğum dövrdə bütün düşüncələrim alt-üst oldu. Belə deyək, mən Bakıya gələnə qədər bir “türk düşməni” idim. Bakı həyatı məni özümə qaytardı, “manqurtluq”dan xilas etdi, öz milli kimliyimi dərk etdim. Nəhayət duydum ki, mənim də bir ölkəm və dövlətim var...
- Maraqlıdır, ailənizdə milli mənsubiyyətiniz, milli kimliyiniz, tarixi qəhrəmanlarımız barədə danışılmırdı ki?
- Bu barədə indi deyilir, indi danışılır. Azərbaycan müstəqil dövlət olandan sonra düşüncələr dəyişib. Mən sizə sərhədlərin bağlı olduğu, heç bir əlaqənin, təmasın olmadığı, İranda bütün təhsil sisteminin fars düşçüncəsi altında mövcud olduğu dövrdən danışıram. Biz bir sıra mənalarda orada assimilyasiya siyasətinə məruz qalmış insanlarıq. Kim durub desə ki, mən elə anadan milli düşüncəli doğulmuşdum, bu bir qədər insafsızlıq olardı. Sizə vəziyyəti izah edirəm.
Məsələn, biz heç vaxt İran televiziyasına baxmırdıq, Sovet dövründə də Azərbaycan televiziyasına baxırdım. Mən milli şüuru, millət nədir, milli məfkurə nədir, milli fəlsəfə nədir - bunları BDU-nun tələbəsi olarkən öyrəndim.
- Bəlkə də sizin Bakıya gəlməyiniz, burada təhsil almağınız bir alın yazısı idi ki, böyük mübarizəyə qoşulmaq üçün bu yolu keçməlisiniz.
- Deyim ki, Bakıda təhsili ciddi şəkildə planlaşdırmışdım, xeyr, bu belə deyildi. Məni taleyim Bakıya gətirdi. Universitetdəki mühit, müəllimlər baxışımı dəyişdi. Tələbə olarkən Bütöv Azərbaycan Birliyinə daxil oldum, eks-prezident Əbülfəz Elçibəyin başçılığı ilə fəaliyyət göstərən bir cərəyan idi. Orada İdarə Heyətinin, sonra isə Rəyasət Heyətinin üzvü oldum, ardınca isə mətbuat xidmətində çalışdım. Bütün bunlar məndə milli kimliklə bağlı geniş təsir oyatdı.
- Ali təhsilinizi tamamladıqdan sonra Güneyə döndünüzmü?
- Xeyr, Güneyə qayıtmadım.
- Səbəb nə idi, niyə dönmədiniz?
- O zaman Heydər Əliyevin status verdiyi Qədim Musiqi Alətləri Ansamblında ney ifaçısı kimi fəaliyyət göstərirdim.
- Rəhmətlik Məcnun Kərimovun ansamblını deyirsiz yəqin.
- Bəli. Tələbə idim, gəlib məni axtarıb tapdı, özünü təqdim etdi, dedi ki, bildiyim qədər, siz Azərbaycanda neydə ifa edən yeganə adamsınız, sizi ansambla dəvət edirəm. O, Prezidentin bu ansambla necə qiymət verdiyindən danışdı. Bu ansamblda işləməyi böyük məmnuniyyətlə qəbul etdim və uzun müddət orada işlədim. Yadımdadır, biz orada dörd tarixi əsər yazdıq. Bunlar Əbdülqadir Marağayi, Səfiyyəddin Urməvinin əsərləri idi. Onlar XIV və XVI əsrlərə aid olan türk musiqisi idi ki, o zamanlar heç not yox idi, onlar əbcəd hərfləri ilə notları yazmışdılar. Bu əsərləri Musiqi Akademiyası Almaniyadan arxivlərdən çıxarıb gətirib, müasir notlara çevirib ifa üçün bizə verdi. Biz qrup olaraq o əsərləri ifa etdik. Gözəl əsərlər idi. O vaxt bu əsərlər lentə yazıldı, AzTV-nin arxivində olmalıdır, başqa arxivlərdə də olmamış deyil, amma təəssüf ki, mənim özümdə yoxdur. Demək istəyirəm ki, onlar çox maraqlı əsərlərdir, fərqli musiqidir. Hətta biz bir dəfə rəhmətlik Heydər Əliyevlə görüşdə “Heydərnamə” əsərini ona təqdim etdik. O, Şah İsmayıl Səfəvinin dövrünün əsəri idi, biz onu ifa etdik. Demək istəyirəm ki, təhsillə yanaşı orada bu sahələrdə də fəaliyyətim oldu. Sonra paralel olaraq rəhmətlik Novruz Novruzlunun rəhbərlik etdiyi “Savalan” musiqi qrupunda da çalışdım, onlarla da işlərimiz, çıxışlarımız oldu.
- Bakıdakı fəaliyyətiniz çox maraqlıdır. Siz Vətəndən Vətənə gəlmişdiniz və burada məşğuliyyətiniz də vardı. Bəs nə üçün Çikaqoya getdiniz?
- 2004-cü ildə məcburiyyət qarşısında qalıb BMT vasitəsilə ABŞ-a mühacirət etdim. Bəzi çətinliklərlə üzləşdim və mühacirət etmək barədə qərar qəbul etdim.
- Nə mənada?
- Bunun səbəbi maddi çətinlik deyildi. Azərbaycanda sənədsiz yaşayırdım, sənədlə bağlı problemim vardı. Sənədsiz insan nə edə bilərdi ki? O zaman güneylilər sənəd ala bilmirdi, çünki həmin dövrdə Azərbaycan Prezident Aparatında Ramiz Mehdiyev kimi bəzi adamlar işləyirdi ki, onlar Güney Azərbaycan hərəkatına, Güneyə qarşı idilər. İranın təsiri ilə problemi də onlar yaradırdı. Getməyimin bir səbəbi sənədlə bağlı idisə, digər ciddi səbəb isə İran xəfiyyə orqanlarının təhdidi altında idim. İran xəfiyyə orqanları müxtəlif formada mənimlə əlaqəyə girirdilər. Mənə telefonla deyirdilər ki, bilirik, orda təhsil almısan, təhsilini bitirmisən, fəaliyyətin var, gəl sənə Təbrizdə şərait yaradaq burada işlə, sən “öz millətimizə” xidmət et, sənin orada nə işin var, səni orada “əsir” tutublar, tək sən deyilsən, ora gedənlərin hamısını Azərbaycan xəfiyyə orqanları “əsir tutub” (guya) və s. Əlbəttə, bütün bunlar hamısı yalan idi. Onlar mənə hara getməli olduğumu deyirdilər ki, ora gəl, biz gəlib səni götürək. Gördüm ki, bunların məqsədi məni aparıb həbs etməkdir, ona görə də BMT-nin Ali Komissarlığa müraciət etdim və özümü təhlükədə hiss etdiyimi, eyni zamanda sənədimin də olmadığını dedim. Yadımdadır, Luk adlı şəxs məndən müsahibə götürdü. Müraciətimi qəbul etdilər, dedilər ki, siz haqlısınız, biz sizin təhlükəsizliyiniz qoruyacağıq. Mənim Bakıdan getməyimin əsas səbəbi İran xəfiyyə orqanlarının məni telefon vasitəsilə təhdid etməsi idi. Digər səbəb isə sənədimin olmaması oldu. Həyatım təhlükədə olduğu üçün ABŞ-a mühacirət etdim.
- 19 ildən artıqdır ki, Çikaqoda yaşayırsınız. Qürbət həyatı necədir? Bəs ailə üzvləriniz hardadır, onlar da mühacirətə gedibmi?
- Qohumlarım Güneydədir. Bəziləri Biləsuvarda, bəziləri Ərdəbildə yaşayır, Tehrana köçənlər də var. Amerikaya gələndən sonra Günaz TV-nin qurucularından oldum, burada fəaliyyət göstərdim, peyk vasitəsilə səsimiz daha geniş yayıldı, Güney də bizə baxa bildi. Mən bu fəaliyyətə başlayandan sonra ailəmə qarşı basqılar başladı, qardaşlarımı işdən çıxardılar, başlarına müsibət gətirdilər. Hətta mənə aid olan əkin sahəsini, torpağı “yeri-yurdu bəlli olmayan bir şəxs”in mülkiyyəti olaraq qanunsuz olaraq müsadirə etdilər, rejim halal torpaq sahəmə əl qoydu. Necə “yeri-yurdu bilinməyən” idim ki, ən çox görünən mən idi, yerimi də, yurdumu da bilirdilər. Qardaşımın işdən çıxarılmasını absurd bir məsələ ilə izah edirdilər ki, Cavadın maliyyəsini bunlar verir. Halbuki, ayağımı Çikaqoya qoyandan işləməyə başladım və hər ay anama pul göndərirdim.
- Ananız yaşayır?
- Xeyr, rəhmətə gedib. Bura gələndən sonra özümə şərait yaratdım, ev aldım, ailə qurdum, iki övladım var, bir qız, biri oğlandır. Qızımın 10, oğlumun 6 yaşı var.
- Azərbaycan dilini bilirlər?
- Bəli. Burada yaşayan azərbaycanlıların çoxunun uşaqları Azərbaycan dilini bilmir. Ana dilini bilmədikdə bütün mədəni əlaqələr qırılır. Mən bunu anamla anamın qardaşı uşaqlarının timsalında görmüşdüm, o, farsların içində yaşadığı üçün uşaqları Azərbaycan dilini, anam isə fars dilini bilmirdi, onlar ünsiyyət qura bilmirdilər. Bu hadisə hər zaman gözümün önünə gəlirdi, uşaqlarım dili bilir, Azərbaycanı sevirlər. Hər yay Azərbaycana getməyə tələsirlər, yoldaşım Qaxdandır. Bu da onu göstərir ki, bir növ əlaqə var, bağlar mövcuddur.
- Güneydəki proseslərə münasibətiniz necədir?
- 2019-cu ilə qədər Günaz TV-də çalışdım, mənim orada proqramlarım vardı, 4 peykdən yayılırdı, demək olar ki, İranda hamı o proqramlara baxırdı. 2019-cu ildə Günaz TV-dən ayrıldım, sonra özümə Youtube kanal açdım, adını SM TV qoymuşdum. Sonra gördüm ki, insanlar daha çox siyasi proseslərlə maraqlanır. Mənim də bu sahədə təcrübəm vardı. TV-nin başlanğıcından onsuz da mən milli və siyasi məsələləri gündəmə gətirirdim. Bir neçə ay əvvəl isə bunu TBA TV (Təbriz, Bakı, Ankara) etdik, adını dəyişdik. Mən o kanalın rəhbəriyəm. Öz evimin zirzəmində studiya yaratmışam.
Mən orada gedən prosesləri yaxından izləyirəm. Mənim verilişlərimin təməli bunun üzərində qurulub ki, İran sistemi necə yaranıb, bu hakimiyyət ideoloji baxımdan hansı formada fəaliyyət göstərir? Bunu dəfələrlə demişəm, İran adı ilə mövcud olan ölkənin müsəlmanlardan başqa hamısı ilə əlaqəsi var. Amma müsəlman ölkələri ilə davadadır. Birində Zeynəbyun, birində Fatmeyun, birində Hüseyniyyəyun terror təşkillatı yaradıb. Bunlar İran büdcəsindən maliyyələşən terror təşkilatlarıdır. Amma nə qədər qeyri-müsəlman varsa hamısı ilə dostdur. Məsələn, Ermənistanla dostluq, qardaşlıq edir, Rusiya, Çin, Venesuela, Boliviya ilə çox yaxşı münasibəti var. Çünki Xomeyni ora missiya ilə gəlmişdi ki, sırf sünni-şiə məsələsini ortaya atsınlar və sair.
Bu gün ideoloji baxımdan İran artıq hər bir şeyini itirib, dünyadan təcrid olunub, bu təcrid çox sürətlə davam etməkdədir...
İradə SARIYEVA
