“Heydər Əliyevin obrazını bədii nəsrdə yaratmağa yazıçı cəsarəti lazımdır”
“Əbədiyyət dastanı” həcminə, bədii keyfiyyətinə görə Azərbaycan ədəbiyyatında Heydər Əliyevə həsr olunan əsərlərin ən yaxşısı hesab edilməlidir”
Nüfuzlu şəxsiyyətlər yalnız yaşadıqları dövrdə deyil, bütün zamanlarda öz örnək həyat və fəaliyyətləri ilə diqqət mərkəzində dayanırlar. Bu şəxsiyyətlər ancaq öz ölkələrinin ictimai, siyasi, tarixi, mədəni həyatı üçün yox, bütün bəşəriyyətin rifahı naminə titanik fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan xalqının xilaskarı, böyük insan, XX əsrin görkəmli dünya siyasətçiləri arasında təkrarsız yeri olan Heydər Əliyev belə şəxsiyyətlərdəndir. Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyinin memarı, qurucusu və onun əsas müdafiəçisi kimi xalqımızın qəlbində yaşayır.
Heydər Əliyevin tarixi obrazı xalqımızın qəlbində özünə əbədiyaşarlıq qazanıb. Bu şübhəsiz belədir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Heydər Əliyevin bədii obrazı yaradılıbmı?
Bədii ədəbiyyatda, xüsusən də nəsrin roman, povest və hekayə janrlarında Heydər Əliyev obrazının hansı səviyyədə yaradılması məsələsini araşdırdıq.
Onu da qeyd edək ki, H.Əliyev haqqında səhnə əsərləri də yaranıb. Onların sayı elə də çox deyil. Hidayətin “Burdan min atlı keçdi”, Aqşin Babayevin “Xilaskar”, Adil Babayevin “Koroğlunun Çənlibelə qayıdışı”, İftixar Piriyevin “Qurtuluş dastanı” kimi pyeslərində Heydər Əliyevin obrazı canlandırılıb.
H.Əliyevin obrazı nəsrlə müqayisədə poeziyada daha qabarıq şəkildə ifadə olunub. Məsələn, Söhrab Tahirin, Nəriman Həsənzadənin, Fikrət Qocanın, Mirvarid Dilbazinin, Nəbi Xəzrinin, Qabilin, Cabir Novruzun, Rəfiq Zəka Xəndanın, Hüseyn Kürdoğlunun, Məstan Günərin, Səyavuş Məmmədzadənin, Musa Urudun, Vahid Əzizin, Baba Vəziroğlunun, Vaqif Bəhmənlinin, Əli Rza Xələflinin, Yusif Nəğməkarın, Ağacəfər Həsənlinin, Vüqar Əhmədin, Oqtay Rzanın, Xanım İsmayılqızının, Elman Həbibin, Ramiz Məmmədzadənin, Ramiz Heydərin, Ramiz Duyğunun, Elxan Zal Qaraxanlının dahi şəxsiyyətə həsr etdikləri poetik nümunələri qeyd edə bilərik.
Heydər Əliyevin tarixi memuar janrında obrazının yaradılması diqqəti cəlb edir. Bu janrda yazılan əsərlərdən Xalq yazıçısı Anarın “Unudulmaz görüşlər”, Xalq yazıçıs Elçinin “Tarixlə üz-üzə dayanmış adam”, Xalq yazıçısı Mövlud Süleymanlının “Qırx ilin yeddi görüşü”, mərhum Xalq yazıçısı İsa Hüseynovun “Həyatımdan səhifələr”, yazıçı Vidadi Babanlının “Unutmadığım günlər”, Hafiz Paşayevin “Bir səfirin manifesti”, Səyyad Aranın “Heydər Əliyevin Amerika fəthi”, Hüseynbala Mirələmovun “İşığın izi ilə” əsərlərini qeyd edə bilərik.
Tanınmış ədəbiyyatşünas, tənqidçi Əsəd Cahangir “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, H.Əliyevin obrazı daha çox nəsrin bədii publisistika janrında öz əksini tapıb.
“Bədii nəsrdə Heydər Əliyevin obrazı daha çox bədii publisistikada yaradılıb. Bu əsərlər sırasında Hüseynbala Mirələmovun “Görkəmli adamların həyatı” bioqrafik silsiləsindən çap olunan “Heydər Əliyev” kitabı, həmçinin, Xalq yazıçısı Elmira Axundovanın 6 cildliyi bu sahədə xüsusi yer tutur. Bu, “Heydər Əliyev: şəxsiyyət və zaman” kitablarıdır. Heydər Əliyevin obrazı bir sıra memuar nəsri nümunələrində də yaradılıb. Biz burada Xalq yazıçısı Anarın memuar janrında yazdığı “Qalib gəldi, qalib getdi” əsərini qeyd etməliyik. Bu əsər öz sanbalına görə çox seçilir. Həmin kitabda Heydər Əliyevin ədəbiyyata, mədəniyyət və incəsənətə əvəzsiz qayğısından da söhbət açılıb. Heydər Əliyevin obrazının canlandırıldığı bədii əsərlər arasında xüsusilə Zəlimxan Yaqubun “Əbədiyyət dastanı” poeması xüsusi yer tutur. “Əbədiyyət dastanı” həcminə, bədii keyfiyyətinə görə Azərbaycan ədəbiyyatında Heydər Əliyevə həsr olunun əsərlərin ən yaxşısı hesab edilməlidir. Bu əsərin içində Heydər Əliyevlə yanaşı, İlham Əliyev haqda da bir dastan yaradılıb. Bunlar ikisi bir yerdə “İki ömrün dastanı” adlanır, janrca diologiyadır. Sonra şair Ramiz Duyğun da Heydər Əliyevə poema həsr edib, bu əsərdə əsasən ulu öndərin ürəyindən əməliyyat keçirməsi məsələləri bədii şəkildə ifadə edilib” - deyə bildirən Ə.Cahangir qeyd etdi ki, bütövlükdə, bədii ədəbiyyatda Heydər Əliyevin obrazı çox dolğun və möhtəşəm yaradılmalıdır ki, bu uca şəxsiyyətin hünərləri, xilaskarlıq missiyası, müstəqil Azərbaycanın memarı olması, xalqımız uğrunda verdiyi mücadilələr və s. tam ifadə olunsun.
Ə.Cahangirin sözlərinə görə, publisistika, memuar nəsrin bir qolu olsa da, roman, povest və hekayə janrlarında hələ Heydər Əliyevin obrazı yaradılmayıb. “Heydər Əliyevin fəaliyyəti tariximizin bir səhifəsidir. Görünür, buna da bədii nəsr, xüsusilə də roman səviyyəsində cavab vermək üçün vaxt lazımdır. Həm də bizim yazıçılarda bu dahi şəxsiyyətin obrazını yaratması üçün cəsarət olmalıdır. Heydər Əliyevin obrazını bədii nəsrdə yaratmağa yazıçı cəsarəti lazımdır. Heydər Əliyevin şəxsiyyəti, tarixdəki rolu, yeri bədii təfəkkür tərəfindən tamamilə dərk olunmayıb. Yəni Heydər Əliyev şəxsiyyətini bədii təfəkkür, söhbət romandan gedirsə, dərk etməlidir ki, sonra yazıçı o obrazı yaratsın. Çünki biz böyük tarixi şəxsiyyətlərin yaşadıqları tarixi dönəmdən uzaqlaşdıqca, o tarixi şəxsiyyətlərə yaxınlaşırıq. Onların yaxınlığında olanda onları görə bilmirik, lakin bu dahi şəxsiyyətləri uzaqdan daha aydın görə bilirik. Hesab edirəm ki, Heydər Əliyevin roman səviyyəsində bədii obrazının yaradılmaması səbəblərindən biri də bundan ibarətdir. Digər tərəfdən də, ola bilsin ki, birbaşa olmasa da, bədii formada yaradılan roman və povestlərdə Heydər Əliyevin şəxsiyyətinə bu və digər dərəcədə işarələr var. Məsələn, Sabir Əhmədlinin keçən əsrin sonlarında “Kef” romanı dərc edilmişdi. Həmin əsərdə müsbət planda əks olunan Kişi obrazı vardı. Obrazın adı elə Kişi idi. Mənə elə gəlir ki, Kişi obrazı həm yazıçının özünün obrazı idi, həm də bu əsərdə Heydər Əliyevə məxsus çalarlar vardı. Bu, bədii ümumiləşdirmə idi. Yazıçının şəxsiyyəti ilə dövlət başçısının şəxsiyyəti adekvatlaşmışdı, eyniləşmişdi. Bu, xüsusi ədəbi priyom idi”.
Ə.Cahangir qeyd etdi ki, o özü də Heydər Əliyevlə bağlı “Möhtəşəm məktub” adlı geniş məzmunlu esse yazıb. Bu essedə Heydər Əliyevin uşaqlığından başlayaraq, onun birinci dəfə Azərbaycana rəhbərlik etməsinə, Kremlə dəvət edilməsinə və sonradan xalqının xilaskarı kimi ölkəmizə qayıtmasına qədər olan məqamlar bədii-publisistik şəkildə öz əksini tapıb.
Ə.Cahangir qeyd etdi ki, H.Əliyev obrazına ən çevik reaksiya jurnalistlər tərəfindən verilib. O vurğuladı ki, bu dahi şəxsiyyət haqqında yüzlərlə məqalə, yazılar yazılıb. “Heydər Əliyev obrazının yaradılmasına jurnalistika daha aktiv cavab verib, nəinki bədii nəsr” - deyə Ə.Cahangir bildirdi.
İradə SARIYEVA
