Məhərrəm Qasımlı: “Çox əlamətdar hadisədir”
Ədəbi abidələr hər bir xalqın mədəniyyətinin, dünyagörüşünün, adət-ənənəsinin, başlıcası isə tarixinin, dövlətçilik prinsiplərinin təməlində dayanan dəyərdir.
“Kitabi-Dədə Qorqud” eposu, abidəsi oğuz türklərinin ana kitabı kimi yüz illərdir mövcuddur və təkcə Türk dünyası üçün deyil, eləcə də bütün bəşəriyyət üçün qiymətli ədəbi abidədir. “Kitabi-Dədə Qorqud” eposuna nəinki Azərbaycanda, eləcə də Avropada, xüsusi olaraq da UNESCO-da yüksək dəyər verilib. Bu abidə dünya ədəbi-mədəni irsinin ən zəngin qaynağı kimi mövcuddur.
Məlum olduğu kimi, noyabrın 28-də Mavriki Respublikasının paytaxtı Port Luis şəhərində UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 13-cü sessiyasında qəbul edilmiş qərarla Azərbaycanın Türkiyə və Qazaxıstanla birgə təqdim etdiyi “Dədə Qorqud irsi: Dastan mədəniyyəti, xalq nağılları və musiqisi” çoxmillətli mədəniyyət nümunəsi kimi UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilib.
“Dədə Qorqud irsi: Dastan mədəniyyəti, xalq nağılları və musiqisi” adlı çoxmillətli mədəniyyət nümunəsi Azərbaycanda, Türkiyədə və Qazaxıstanda birlik, bərabərlik və müxtəlifliyi, həmçinin, xalqlarımızın ailə dəyərlərini, qadının cəmiyyətdə rolu, qonaqpərvərlik və ədalət prinsiplərini təbliğ etdiyini ifadə edir.
Əməkdar elm xadimi, görkəmli folklorşünas, professor Məhərrəm Qasımlı “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Türk dünyasının ünlü abidəsinin UNESCO tərəfindən növbəti dəfə belə yüksək dəyərləndirilməsində Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun və İSESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyevanın böyük rolu, əməyi olub. O hesab edir ki, Dədə Qorqud irsi Mehriban Əliyevanın səyləri nəticəsində UNESCO-da yer ala bilib. “Türk dünyasının nəhəng abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsinə belə yüksək dəyər verilməsi məni çox sevindirdi. Dədə Qorqud irsinin UNESCO-nun müvafiq siyahısına salınması çox əlamətdar hadisədir. Burada mən Mehriban xanım Əliyevanın xidmətlərini xüsusi dəyərləndirirəm. “Kitabi-Dədə Qorqud” Azərbaycan xalq ədəbiyyatının ən qədim yazılı abidəsidir. Elm aləminə XIX əsrdən məlum olan “Kitabi-Dədə Qorqud”un iki əlyazma nüsxəsi (Drezden və Vatikan) tapılıb. Bu dastanlar islamdan öncə Azərbaycanda baş vermiş hadisələrlə səsləşir. Dastandakı hadisələrin əksəriyyəti Dəmirqapı Dərbənd, Bərdə, Gəncə, Əlincə, Göyçə gölü və s. yerlərdə cərəyan edir. “Kitabi-Dədə Qorqud”u yazıya köçürən şəxs Dədə Qorqudu bu dastanların yaradıcısı, həm də iştirakçısı kimi təqdim edir. “Kitabi-Dədə Qorqud” yarandığı dövrün adət-ənənələri, köçəri həyat tərzi və s. haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatla zəngindir. Soykökümüzü, tariximizi, dövlətçiliyimizi və Azərbaycan türkcəsini öyrənmək baxımından zəngin mənbə olan “Kitabi-Dədə Qorqud” yalnız Azərbaycanın deyil, bütün Türk dünyasının ölməz kitabıdır. Bu abidəyə ən böyük dəyəri ulu öndər Heydər Əliyev verib. Məhz onun səyləri, təşəbbüsləri nəticəsində “Kitabi Dədə Qorqud” abidəsi bir daha dünyada tanıdılıb. Ulu öndərin 1997-ci il aprelin 20-də “Kitabi-Dədə Qorqud”un 1300 illik yubileyinin keçirilməsi ilə əlaqədar imzaladığı fərman Qorqudşünaslıqda yeni səhifə açdı. “Kitabi-Dədə Qorqud” ensiklopediyasının nəşri də bu sahədə atılan böyük addımlardan biridir. “Kitabi Dədə Qorqud” abidəsinin 1300 illik yubileyinin UNESCO tərəfindən qeyd edilməsi də tariximizə mühüm hadisələrdən biri kimi düşüb. Bu gün Dədə Qorqud irsi bütün Türk dünyasının dəyəri olmaqla yanaşı, həm də bəşəriyyətin unikal dəyərlərindən biridir”. M.Qasımlı bildirdi ki, bu gün Dədə Qorqud bir abidə kimi bütün bəşəriyyət tərəfindən qorunur. O, həmçinin, xatırlatdı ki, UNESCO çərçivəsində Drezdendə, Moskvada, Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində təşkil olunan yubiley tədbirləri 2000-ci ilin aprelində Bakıda Türkdilli Dövlətlər Birliyinin VI zirvə toplantısına dəvət olunmuş dövlət başçılarının iştirakı ilə keçirilmiş təntənəli mərasimlə başa çatıb.
Bu abidəyə erməni iddiasının mövcud olduğunu deyən professor hesab edir ki, Azərbaycan tərəfin səyləri nəticəsində, həmişə olduğu kimi, bu dəfə də erməni təxribatının qarşısı alınıb. “Babalarımız olan oğuzların mənəvi-ruhani hamisi, yol göstəricisi statusunda çıxış edən “Qorqud”, şübhəsiz ki, yüzilliklərin dərinliklərindən gələn müdriklik, öncəgörməlik, ulusu-etnosu gələcəyə doğru istiqamətləndirmə düşüncəsinin ortaya çıxardığı rəmzi-mifoloji obrazdır. Oğuz-türk tarixinin çeşidli dönəmlərində, xüsusən də taleyüklü məqamlarında ulus-etnos içərisindən çıxmış (zühur etmiş) qeyri-adi istedad, bilici-görücü keyfiyyətlərinə malik unikal şəxsiyyətlər sözügedən mənəvi statusu (“qorqudluğu”) öz üzərinə götürüb, bu səbəbdən də "Qorqud" adı ilə çağırılmışlar. Bu baxımdan "Qorqud" tarixi-mifoloji statusunun yüzillər boyunca daşıyıcılarının sayı, yəqin ki, onlarladır. Türküstan, Qafqaz və Anadoluda müşahidə olunan çoxsaylı Qorqud qəbirləri də həmin tarixi gerçəkliyin ifadəsidir” - deyə professor M.Qasımlı bildirdi.
M.Qasımlı hesab edir ki, bu gün üç türk dövləti adından bu abidənin UNESCO-ya daxil edilməsi də mühüm hadisədir. Çünki bu bir daha göstərir ki, bu gün bəşəriyyətdə ortaq mədəniyyəti, müştərək dəyərləri, ədəbi-tarixi abidələri paylaşan türkdilli xalqlar arasında həm həmrəylik mövcuddur, həm də bu xalq öz mədəni-mənəvi abidəsinə sahib çıxmağı bacarır. “Vurğuladığım kimi, bu abidə ümumtürk mədəniyyətinin ana xəttini təşkil edir. Bu abidənin UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilməsinin həm tarixi, həm milli, həm siyasi, həm də bəşəri əhəmiyyəti böyükdür.
İradə SARIYEVA
