Ernest Heminquey 1899-cu il iyul ayının 21-də Amerikanın İllinoys ştatında anadan olub. Atası Klarens Edmont Heminquey uşaq yaşlarından Ernesti təbiətə məhəbbət ruhunda tərbiyə edib. Onun ən böyük arzusu Ernestin həkim olması idi. Atası onu çox sevir və yanından ayırmırdı.
Gələcəyin məşhur yazıçısı 8 yaşı olanda artıq İllinoys ştatında olan bütün ağacların, quşların, balıqların və vəhşi heyvanların adlarını əzbərdən bilirdi. Təbiətlə yanaşı, Ernest həm də ədəbiyyat həvəskarı idi. Onu kitablardan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyildi. Artıq 10 yaşında atasının şəxsi kitabxanasındakı bütün kitabları oxumuşdu. Amma atasından fərqli olaraq, Ernestin anası oğlunun musiqiçi olmasını arzulayırdı. Bu məqsədlə o, Ernesti violonçel sinfinə qoymuşdu və onu tez-tez kilsəyə apararaq, kilsə xorunda oxumağa məcbur edirdi.
12 yaşı olanda Ernestin həyatında önəmli bir hadisə baş verir. Babası ona ov tüfəngi bağışlayır. Bu hədiyyə nəvə ilə baba arasında möhkəm dostluğa səbəb olur. Babasının ov haqqında danışdığı maraqlı əhvalatların çoxu sonralar Ernestin əsərlərində öz təsvirini tapıb. Bir sözlə, babasının ov əhvalatları Ernestin ədəbiyyata olan həvəsini daha da artırıb və o, ömrü boyu babasını xoş hadisələrlə xatırlayıb. Atası da Ernestin ov həvəsinə mane olmayıb, əksinə, oğlunu bu işə daha da həvəsləndirib. Gənc Ernest bu təsir altında yazdığı ilk hekayəsini də ova həsr edib. Hekayənin qəhrəmanı obrazında isə əsasən atasını bir az da babasını canlandırıb. Hekayənin qəhrəmanı sonda ovda faciəli şəkildə həlak olurdu. Nə qədər qəribə olsa da, sonradan Ernestin atası Klarens də hekayədə təsvir edildiyinə oxşar şəkildə intihar etmişdi. Heminqueyin ilk hekayəsi “Skrijal” adlı məktəb jurnalında dərc edilmişdi. Hindu folkloru əsasında yazılan bu hekayə “Manitanın mühakiməsi” adlanırdı. Bunun ardınca məktəb jurnalında onun “Bütün iş dərinin rəngində idi” adlı hekayəsi dərc olunur. Hekayədə boksun pərdə arxasında aparılan çirkli kommersiya tərəflərindən danışılırdı.
1916-cı ildə Ernest sərbəst şəkildə Şimali Miçiqan ştatına səyahətə çıxır. Bu səyahət ona yeni əsərlərin yazılması üçün çoxsaylı mövzular verir. Səyahətdən qayıdandan sonra “Jinqan zəngirləri” adlı hekayəsini yazır. Bu hekayəsində o, Ocubey qəbiləsindən olan ovçunun intiqamından bəhs edir. Bunun ardınca Ernest “Trapesiya” adlı məktəb qəzeti üçün idman yarışları, konsertlər haqqında reportajlar hazırlamağa başlayır.
Ernest Heminquey məktəbi bitirdikdən sonra valideynlərinin universitetdə oxumaq tələblərinə məhəl qoymadan Kanzas Siti şəhərinə gedərək yerli “Star” qəzetində işləməyə başlayır. Gənc Ernest ona tapşırılan sahələrdə baş verən hadisələri geniş işıqlandırırdı. Reportajlar hazırlayarkən o, oğrular, muzdlu qatillər və digər cinayətkar ünsürlərlə tanış olurdu. Bu tanışlıqlar ona insanları cinayətə sürükləyən səbəblərlə yaxından tanış olmaq, onların ən cüzi jestlərini yadında saxlamaq və sonralar onlardan qəhrəmanlarının təsvirində istifadə etmək imkanı verib. Həmin dövrdə Ernestin hadisə yerindən hazırladığı operativ reportajlar onu həm redaksiya rəhbərliyinin, həm də oxucuların sevimlisinə çevirib.
Hərbi xidmət yaşı çatanda Ernest orduda xidmət etmək üçün müvafiq qurumlara müraciət edir. Ancaq o yaxşı görmürdü və ona görə də uzun müddət Ernesti hərbi xidmətə qəbul etməyiblər. Buna baxmayaraq, yaxın bir tanışı vasitəsilə “Qırmızı xaç”ın sürücüsü kimi İtaliyaya göndərilməsinə nail olur. Milan şəhərində onu və “Qırmızı xaç”la gələn digər könüllüləri partladılan hərbi sursatlar zavodunun ərazisini təmizləməyə göndərirlər. İlk dəfə ölümlə üz-üzə qalan Ernest sonralar yazdığı “Günortadan sonra ölüm” adlı əsərində bunu olduqca təsirli şəkildə təsvir edib. Ertəsi gün isə Ernesti sanitar maşınının sürücüsü kimi Şio şəhərinə birbaşa cəbhə xəttinə göndərirlər. Amma burada “Qırmızı xaç” könüllüləri günlərini daha çox əyləncələrlə keçirirdilər. Ernest isə belə həyata dözə bilmirdi. Ona görə də cəbhənin daha qızğın hissələrinə göndərilməsini tələb edib və buna nail olub. Ön hissədə Ernestə səngərlərə ərzaq daşımaq tapşırılıb. O, güllə yağışı altında bu işə həvəslə başlayıb. 1918-ci il iyul ayının 8-də Ernest yaralı italiyalı snayperi döyüş meydanından çıxararkən avstriyalı əsgərlərin pulemyot və minomyotlardan açdıqları atəş altında qalır və 26 qəlpə yarası alır. Amma həkimlər onun həyatını xilas edə bilir. Bu qədər yara ilə sağ qalmaq həqiqətən də möcüzə idi. Ernestin diz qalpağı çox ciddi zədələndiyindən, həkimlər onu alüminium protezlə əvəz edirlər. Sağalandan sonra hərbi xidmətə yararsız adam kimi ordudan tərxis olunur. Onun barəsində İtaliya cəbhəsində vuruşan ilk qəhrəman kimi bütün Amerika qəzetləri geniş yazılar verirdi. İtaliya kralı isə öz həyatını təhlükə altında qoyaraq yaralı italiyalı snayperi cəbhə xəttindən çıxardığı üçün Ernest Heminqueyi “Fədakarlığa görə” gümüş medalı və “Hərbi xaç” ordeni ilə təltif edib.
Müharibədən qayıtdıqdan sonra təxminən 1 il ərzində Heminquey yaralarını müalicə etdirməklə məşğul olub. 1920-ci ildə o, yenidən jurnalistika fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün Toronto şəhərinə gedir və bu şəhərdə çıxan “Toronto star” qəzetində işə başlayır. Qəzetin təsisçisi ona istənilən mövzuda yazmağa icazə verib. Fəqət o, yalnız dərc olunan yazıya görə qonorar verəcəyini söyləyib. Əvvəlcə Ernest amerikalıların incəsənətə qeyri-ciddi yanaşmalarını ələ salan satirik xarakterli məqalələr yazıb. Sonra isə evdə oturaraq heç kimə lazım olmayan müharibə veteranları, həmçinin qanqsterlər və səviyyəsiz məmurlarla bağlı daha ciddi mövzuları qələmə almağa başlayıb.
1921-ci il sentyabrın 21-də Ernest gənc pianoçu Hedli Riçardsonla evlənir və onunla birgə çoxdan arzusunda olduğu Parisə gedir. Parisdən “Toronto star” qəzeti üçün hekayələr və müxtəlif səviyyəli reportajlar hazırlayaraq göndərir. Avropa həyatını təsvir edən belə yazılar Amerikada böyük maraq və həvəslə oxunurdu.
Ernest Heminquey ədəbiyyat sahəsində ilk böyük uğuru 1926-cı ildə əldə edib. Həmin il onun 1920-ci illərdə İspaniyada və Fransada yaşayan, cəmiyyət üçün itirilmiş gənclərin həyatından bəhs edən “Və Günəş doğur” adlı romanı çap edilib. 1927-ci ildə Heminqueyin “Qadınlarsız kişilər”, 1933-cü ildə isə “Qalib heç nə almır” adlı seçilmiş hekayələri çapdan çıxır. Bütün bunlar onu oxucular arasında qısa hekayələr müəllifi kimi məşhurlaşdırır. Bu hekayələr arasında “Qatillər”, “Frensis Makomberanın uzun sürməyən xoşbəxtliyi” və “Klimancaronun qarı” daha çox oxucu sevgisini qazanıb. Amma Qərbdə Heminqueyə 1929-cu ildə yazdığı “Əlvida silah” romanı daha böyük şöhrət gətirib. Romanda amerikalı könüllü ilə ingilis tibb bacısının arzuolunmaz sonluqla bitən sevgisindən bəhs edilir. Bu kitab, həmin dövrdə dünyanı bürüyən iqtisadi böhrana baxmayaraq, qısa müddətdə satılıb.
Ernest Heminquey 1930-cu ilin payızında avtomobil qəzasına düşür və başından, həmçinin bədəninin müxtəlif yerlərindən ağır zədələr alır. O, yarım il müalicə olunur, amma ağır qəza və uzun müalicə onun ədəbi yaradıcılığına mane ola bilmir. 1932-ci ildə Heminquey “Günortadan sonra ölüm” adlı romanını yazır. Bu roman çapdan çıxan kimi yazıçıya Amerika və ondan kənarda yeni şöhrət qazandırıb.
Ernest Heminqueyin ruhunda, qanında daşıdığı ovçuluğa böyük həvəs onu heç zaman tərk etmir. Ona görə də yazıçı daima ova can atıb. 1933-cü ilin sonlarında o, Afrikadakı Tonqanika gölü ətrafında ova gedib. Amma ovda xəstələnib və 1934-cü ilin yanvar ayında vəziyyəti ağırlaşıb. Yazıçının olduğu Dar-əs-Salam şəhərinə təcili xüsusi təyyarə göndərərək, onu İngiltərənin bölgədəki hospitalına aparıblar. Həkimlər onu çətinliklə də olsa sağaldaraq ovçuluqla məşğul olmağı qadağan etsələr də, yazıçının ovu uğurlu olub. O, Afrikada 3 şir, 27 antilop və digər heyvanlardan ovlaya bilib. 1935-ci ildə yazıçının Afrikaya ov səfəri təəssüratları barədə “Afrikanın yaşıl təpələri” adlı kitabı nəşr olunub.
Həmin dövrdə yazıçı dünyada baş verən siyasi proseslərlə də yaxından maraqlanıb. Bu maraq onu İspaniyaya aparıb. O burada Frankoya qarşı vuruşan respublikaçıların sırasına qoşulub. Heminqueyin çağırışı əsasında Şimali Amerika Qəzetçilər Assosiyasıyası İspaniyada baş verənləri işıqlandırmaq üçün rejissor Yoris İvensin rəhbərliyi altında çəkiliş qrupu göndərir. Nəticədə, bölgədə baş verən hadisələri əks etdirən və ssenari müəllifi Heminquey olan “İspaniya torpağı” adlı sənədli film çəkilir. Yazıçı “Beşinci kolonna” adlı pyesini də İspaniyada yazıb.
Ernest Heminquey 1949-cu ildə Kubaya gedərək burada yaşamağa başlayır. 1952-ci ildə ona dünya şöhrəti gətirəcək “Qoca və dəniz” povestini yazıb. Bu povestdə dənizdə təkbaşına taleyin hökmünə buraxılan və köpək balıqları ilə yaşamaq uğrunda mübarizə aparan qoca balıqçıdan bəhs edilir. Bu mübarizə o qədər təsirli təsvir edilib ki, oxucunun özü də bilmədən ruhən baş verən hadisələrin iştirakçısına çevrilir. “Qoca və dəniz” povesti beynəlxalq aləmdə böyük əks-sədaya səbəb olub. 1953-cü ildə bu povestə görə Ernest Heminqueyə beynəlxalq “Pulitser” mükafatı verilib. 1954-cü ildə isə Ernest Heminquey hər bir yazıçının arzuladığı Nobel mükafatına layiq görülüb. Bu, yazıçının fəth etdiyi ən yüksək zirvə, yaradıcılığına verilən əvəzsiz töhfə idi. Bundan sonra, 1956-cı ildə Heminquey “Həmişə səninlə olan bayram” adlı avtobioqrafik əsərini yazıb. Əsərdə onun 1920-ci illərdə Parisdə keçirdiyi həyatından bəhs edilir.
1960-cı ildə Kuba ətrafında baş verən hadisələr Heminqueyi ABŞ-a qayıtmağa məcbur edir. O, bu dəfə özünə yaşamaq üçün Aydaxo ştatından Ketçum şəhərini seçir. Amma artıq həyat yazıçını yeni sınaqlara çəkməyə hazırlaşırdı. Heminquey həyatında dəfələrlə ölümlə üzləşib və qəzalara uğrayıb. Fəqət hər dəfə ölümdən qaça bilib. Bu qəzalar zamanı, həmçinin I Dünya Müharibəsində aldığı yaralar onun sağlamlığına mənfi təsir edib, yazıçı depressiyadan əziyyət çəkməyə başlayıb. Ona elə gəlirdi ki, hər yerdə ABŞ-ın Federal Tədqiqat Bürosunun (FTB) əməkdaşları tərəfindən izlənir. Onu xəstəxanaya aparıb, cərəyan verməklə müalicə etməyə başlayıblar. Bu isə ağır nəticə verib. 2-ci seansdan sonra Heminquey yaddaşını itirib. O, öz fikrini sərbəst şəkildə ifadə etmək üçün bir kəlmə belə yaza bilmirdi. Vəziyyətinin ağırlaşdığını gördükdə isə özünü öldürmək qərarına gəlib. Heminqueyin həyatını tədqiq edən yazıçı F.Yanq yazır ki, “Məşhur yazıçının bütün həyatı ölüm və intihardan qaçmaqdan ibarət olub. Bu amil də onun yaradıcılığında güclü iz buraxıb. Heminqueynin psixikasında özünü göstərən qorxu hissləri və nevroz dəfələrlə qəzaya düşməsi, Afrikaya səfəri zamanı ağır xəstələnməsi və bir də I Dünya Müharibəsi zamanı ağır yaralanması ilə əlaqədar olub.”
Heminquey ilk dəfə özünü 1961-ci il aprel ayının 16-da öldürmək istəyib. Yazıçının həyat yoldaşı Meri təsadüfən qonaq otağına girəndə onun tüfəngə patron qoyduğunu görüb. Meri tələsik yazıçını müalicə edən həkimi çağırıb və o, çətinliklə də olsa, Heminqueyi fikrindən daşındıra bilib. Buna baxmayaraq, yazıçı ertəsi gün qonaq otağının qapısını arxadan bağlayaraq yenidən özünü öldürmək istəyib. Ancaq yaxınları bundan vaxtında xəbər tutaraq onun əlindən silahı ala biliblər. Bundan sonra Heminqueyi yenidən psixiatrik klinikaya müalicəyə göndəriblər. Ancaq hər yerdə onun gözünə FTB-nin izləyiciləri görünürdü. O, klinikadan dostuna zəng edərək, xəstəxanada da FTB əməkdaşlarının onu izləmələrindən şikayət edib. 2 aydan artıq davam edən müalicədən sonra yazıçını evə buraxıblar. Bundan bir neçə gün sonra - 1961-ci il iyuluın 21-də yazıçı əhatəsində olan yaxınlarının və onun hər addımını nəzarət altında saxlayan həyat yoldaşı Merinin diqqətindən yayınaraq özünü öldürüb.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor
