Fariz Xəlilli: “Qara arxeologiya” ilə mübarizədə mütləq inzibati tədbirlər də həyata keçirilməlidir ki, bu işdə iştirakı olan adam törətdiyi cinayətə görə məsuliyyət daşısın” “Hesab edirəm ki, bu qanunsuz halların qarşısımın alınması üçün Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti hüquq-mühafizə orqanları ilə birgə genişmiqyaslı reydlər keçirməlidir” “Eyni zamanda da bu cinayəti törədən insanlarla bağlı çox yüksək məbləğdə cərimələr müəyyən edilməlidir”
“Qara arxeologiya” qara bazara işləyən bir sahədir. Təəssüflər olsun ki, bütün dünyada olduğu kimi, ölkəmizdə də “qara arxeologiya” qaçılmaz bir hala çevirilib.
Bir qisim vətəndaşlarımız uzun illərdir ki, yerlərdəki arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxilələr edir, müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək bir qədər gözdən uzaq abidələri dağıdır, oradan tapdıqları əşyaları, eləcə də qızıl-ziynət əşyalarını, bəzək məmulatlarını qara bazara daşıyırlar. Bu olduqca ağrılı bir faktdır.
Uzağa getməyək, elə bu günlərdə Yardımlıda arxeoloji abidəyə qanunsuz müdaxilə olunub. Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətindən mətbuata verilən məlumata görə, hadisə Yardımlı rayonunun Arvana kəndində baş verib. Qurum tərəfindən kənd ərazisindəki Sərək yaşayış məntəqəsində mövcud olan arxeoloji abidədə qazıntı işlərinin aparıldığı aşkarlanıb. Hər zaman olduğu kimi, bu dəfə də xoşagəlməz hadisəni törədən nəməlum şəxslərdir. Məlumata görə, belə şəxslər tərəfindən XII-XVI əsrlərə aid, ölkə əhəmiyyətli, inventar nömrəsi 1213 olan arxeoloji abidədə qanunsuz olaraq qazıntı işləri aparılıb.
Abidə mühafizəçisinin əraziyə gəldiyini görən naməlum şəxslər ərazidən uzaqlaşıblar. Hadisə ilə bağlı yerli hüquq-mühafizə orqanlarına məlumat verilib. Müvafiq tədbirlərin görülməsi üçün araşdırma aparılır.
Sözügedən tarixi abidənin Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən qorunduğu qeyd edilir.
Yuxarıda bildirdiyimiz kimi, bu hadisə ölkəmizdə ilk dəfə deyil ki, baş verir. Analoji hadisə keçən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən başlayaraq indiyə kimi davam edir. Bu abidələrdən aşkarladıqları arxeoloji materialları, üstündə insan, heyvan təsvirləri olan saxsı qabları, eləcə də bəzək əşyalarını götürən şəxslər müxtəlif vasitələrlə onları qara bazara ötürür, bu azmış kimi, hətta müxtəlif yollarla xarici ölkələrə daşıyır. Bir sıra mütəxəssislər qeyd edir ki, Azərbaycanın cənub bölgəsində arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxilə nəticəsində əldə edilən bir sıra materiallar keçən əsrin 90-cı illərindən əsasən İran ərazisinə daşınıb. Əlbəttə, bütün bunlar olduqca mənfi hallardır.
Azərbaycanda “qara arxeologiya”nın qarşısını necə almaq olar? Vətəndaşların arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxiləsi hansı vasitələrlə dayandırıla bilər?
MİRAS - Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, arxeoloq, mədəni irs üzrə mütəxəssis Fariz Xəlilli ölkəmizdə “qara arxeologiya” ilə mübarizənin vacib olduğunu bildirdi. F.Xəlillinin sözlərinə görə, arxeoloji abidələrin qorunması, mühafizəsi ilə bağlı ayrıca qanunun olmasına və bu məsələnin konstitutsiyamızın 77 bəndində əks olunmasına baxamayaraq, hələ də arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxilələr mövcuddur. F.Xəlilli hesab edir ki, arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxilə ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə xüsusi bənd əlavə edilməlidir ki, vətəndaş gördüyü işin cinayət tərkibli olduğunu bilsin və bir də o əmələ əl atmasın.
“Konstitutsiyamızın 77-ci maddəsində qeyd edilir ki, arxeoloji abidələri qorumaq, mühafizə etmək hər bir vətəndaşın borcudur. Bundan əlavə, “Tarix və mədəiyyət abidələrinin mühafisəzi Haqqında” Qanun da qəbul edilib. Bu qanunda da arzeoloji abidələrlə necə davranılmalı olunduğu, onlara münasibət və s. təsbit olunub. Ancaq təəssüflər olsun ki, sözügedən qanunla bağlı ictimaiyyət arasında maarifləndirmə işləri aparılmadığı üçün insanlar belə bir qanunun mövcud olmasından xəbərsizdir. Ümumiyyətlə, arxeoloji abidələrin qorunması ilə bağlı maarifləndirmə işi yox səviyyəsindədir. Deyim ki, orta məktəb şagirdləri öz yerində, heç orta məktəb müəllimlərinin çoxunun belə arxeoloji abidələrin qorunması ilə bağlı minimum məlumatı yoxdur. Biz Təhsil Nazirliyi və digər qurumlarla birgə arxeoloji abidələrin mühafizəsilə bağlı maarifləndirici tədbirlər keçirərkən bunu aşkar şəkildə görürük. Hansı vətəndaşın qarşısına arxeoloji abidə çıxırsa, o həmin abidəyə ciddi, həssas münasibət göstərməlidir. Bilməlidir ki, abidələr bizim tarixi-maddi mədəni irsimizdir, ona zorakı münasibət göstərmək, qanunsuz müdaxilələr etmək olmaz. Ancaq çox təəssüf, bəzi insanlar bunu dərk etmir və düşünürlər ki, abidələrə qanunsuz müdaxilə edib, onu dağıdıb içindəki materialları götürsələr bundan heç kəs xəbər tutmayacaq və bunlar külli miqdarda vəsait əldə edəcəklər. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda arxeoloji materialların alışı, satışı, bir sözlə, alveri qanunla qadağan edilir. Vətəndaş bunu tapırsa, heç zaman onu aşkar sata bilməz, çünki onu satan da, alan da konkret olaraq cinayət məsuliyyəti daşıyır. Antikvar mağazaların özləri də “qara arxeologiya” nümunələrini almaq istəsələr cinayət məsuliyyəti daşıyırlar. Bizim vətəndaşlar bundan xəbərsizdir. Elə bilirlər ki, abidələri qazıb tapdıqları materialları satsalar külli miqdarda vəsait əldə edəcəklər. Camaat “qazıntı” zamanı əldə etdikləri bəzək əşyalarını da, qızıl-zinəti də, silahı da antikvar kimi satmaq niyyəti güdür.
Üzərində müxtəlif heyvan təsvirləri olan saxsı qablara maraq böyükdür. Yardımlıdakı abidəyə qanunsuz müdaxiləyə gəlincə, deyim ki, cənub bölgəsi Ərdəbilə, Təbrizə yaxın olduğu üçün onlar heyvan təsvirli qabları ora satmaq məqsədi güdürlər. Bilirsiz, cənub bölgəsindəki abidələrdə saxsı qablar çoxdur və onların üzərində çox möhtəşəm təsvirlər var. İstər Yardımlıda, istərsə də cənub bölgəsinin digər rayonlarında elə bir hadisələr baş verirsə mütləq bura inzibati müdaxilə olunmalıdır. Hesab edirəm ki, problemin qarşısının alınması üçün rayon icra hakimiyyətləri, eləcə də hüquq-mühafizə orqanları yerli camaatla görüş keçirməli və baş verənlərin cinayət tərkibli olduğunu onlara anlatmalıdır”-deyə bildirən F.Xəlilli hesab edir ki, hətta yeri gəlsə, bu işlə məşğul olan adamların arxeoloji abidələrə müdaxiləsinin qarşısının alınması üçün o şəxsləri müvəqqəti təcridxanaya salmalıdırlar.
F.Xəlillinin sözlərinə görə, “qara arxeologiya” ilə məşğul olan istənilən şəxsin yüksək məbləğdə cərimələnməsi, bir neçə günlük azadlıqdan məhrum edilməsi və s. tədbirlər bu işin qarşısını ala bilər.
O qeyd etdi ki, vətəndaşlar bir sıra hallarda öz həyətyanı sahələrində quyu və s. qazarkən arxeoloji abidələrə rast gəlirlər. O hesab edir ki, vətəndaşlar belə halla qarşılaşarkən mütləq aidiyyəti qurumlara müraciət etməlidir. “Bilirsiz, bizim camaatda qəribə bir xasiyyət var. Həyətyanı sahəsində quyu qazarkən tapdıqları əşyalar barədə nə aidiyyəti qurumlara məlumat verir, nə də o əşyaları muzeylərə təhsvil verir, dərhal onu qara bazarda necə satacağını, gəlir əldə edəcəyini düşünür. Bu isə əsasən əhalinin maariflənmə səviyyəsinin aşağı olması ilə bağlıdır. “Qara arxeologiya”nın qarşısının alınması üçün ilk növbədə maarifçilik işinə ehtiyac var. Bundan başqa, “qara arxeologiya” ilə mübarizədə mütləq inzibati tədbirlər də həyata keçirilməlidir ki, bu işdə iştirakı olan adam törətdiyi cinayətə görə məsuliyyət daşısın. Mən özüm vətəndaşların belə qanunsuz əməlləri ilə çox rastlaşmışam. Hətta Nərgizavada da qanunsuz qazıntı işləri aparan vətəndaş vardı və biz ona dedik ki, əldə etdiklərini dövlətə təhvil ver, o dirəniş göstərdi və bu işə hüquq-mühafizə orqanları müdaxilə etdikdən, onu bir neçə gün müvəqqəti saxlanma təcridxanasında saxladıqdan sonra həmin şəxs könüllü olaraq həmin əşyaları gətirib Azərbaycan Tarixi Muzeyinə təhvil verdi. Sözümün canı odur ki, bu işə inzibati müdaxilə olmalıdır. Eyni zamanda da bu cinayəti törədən insanlarla bağlı çox yüksək məbləğdə cərimələr müəyyən edilməlidir. Mən özüm tez-tez vətəndaşların arxeoloji abidələrə müdaxiləsi ilə bağlı məlumatlar alıram. Hətta gedib o adamlarla danışıram, etdiklərinin cinayət olduğunu onlara bildirirəm. Bir müddət əvvəl Şamaxının 7 Gümbəz Türbə Kompleksinə də qanunsuz müdaxilə edilib. Şamaxı xanı Mustafa xanın ailə üzvlərinin dəfn edildiyi bu günbəzi içərisindən balta, ağır çəkiclə və s. ilə dağıdıblar, gümbəzi əməlli-başlı sındırıblar. İnanın ki, gümbəzə qarşı əməlli-başlı vandalizm törədilib. Mən özüm oradan şənbə günü qayıtmışam, hətta türbədəki kitabənin də üzü qaşınıb.
Qanunsuz müdaxilə bu ilin fevral ayında baş verib, hazırda hüquq-mühafizə orqanları bu məsələni araşdırır. Camaat elə bilir ki, Mustafa xan türbəyə qızıl-gümüş qoyub. Bu halların qarşısının alınması birmənalı olaraq vacibdir. Vətəndaşa öz məsuliyyətini anlatmaq çox vacibdir. Arxeoloji abidələrə qanunsuz vətəndaş müdaxilələri baş alıb gedir, bunun qarşısı qətiyyətlə alınmalıdır. Hesab edirəm ki, bu qanunsuz halların qarşısının alınması üçün Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti hüquq-mühafizə orqanları ilə birgə genişmiqyaslı reydlər keçirməlidir. Bunun nəticəsində nəyə isə nail olmaq olar. Məncə, Cinayət Məcəlləsinədə arxeoloji abidələrə qanunsuz müdaxilə ilə bağlı əlavə bənd daxil edilməlidir”-deyə F.Xəlilli onu da vurğuladı ki, bizim ən böyük problemimiz yerlərdə hansı abidənin harada yerləşdiyini reyestrə salmamağımızla bağlıdır. O qeyd etdi ki, abidələrin heç də hamısı dövlət qeydiyyatına alınmayıb. 2001-ci ildən indiyə qədər ölkəmizdəki arxeoloji abidələrin reyestri aparılmır.
İradə SARIYEVA
