“Şəki Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzinin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi çox müsbət hal olardı”
Fariz Xəlilli: “Bu məsələnin gündəmə gətirilməsi, yüksək səviyyədə müzakirəyə çıxarılmasının özü əhəmiyyətli bir işdir”
Azərbaycan və UNESCO arasında uzun illərdən bəri davam edən əməkdaşlığın bir sıra uğurlu nəticələri var. İndiyə qədər Azərbaycana aid bir neçə maddi və qeyri-maddi irs nümunəsi UNESCO-nun müvafiq siyahılarına daxil edilib.
Azərbaycanın maddi və qeyri-maddi irsinin bəşəriyyətin nadir inciləri sırasında qorunması, təbliğ edilməsi onların bütün dünya üçün əhəmiyyətini ortaya qoyur. Ölkəmizin bu qurumun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilən abidələri sırasına Şəki Xan Sarayının da qoşulması gözlənir.
UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin 43-cü sessiyasının 2019-cu ildə Bakı şəhərində keçirilməsi ilə əlaqədar Azərbaycan Prezidentinin müvafiq Sərəncamı əsasında yaradılmış Təşkilat Komitəsinin sədri, mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayevin mətbuata verdiyi məlumata görə, hazırda Şəki Xan Sarayı ilə birgə şəhərin tarixi mərkəzinin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi istiqamətində iş aparılır.
Nazirin bildirdiyinə görə, 2017-ci ildə Polşanın Krakov şəhərində keçirilən UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin 41-ci sessiyasında ölkəmiz tərəfindən təqdim edilən “Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi” adlı nominasiya müzakirə olunub: “UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin sessiyasında hansısa maddi mədəniyyət nümunəsi, irsi ilə bağlı qərar çıxarılırsa, bu həm də həmin ölkənin bəşəriyyətin tarixinə adını yazdırması deməkdir”.
Yeri gəlmişkən bildirək ki, Bakı şəhərinin tarixi mərkəzi olan İçərişəhər memarlıq kompleksi 2000-ci ildə, Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu isə 2007-ci ildə UNESCO-nun İrsi Siyahısına salınıb.
Qeyd edək ki, Ümumdünya İrs Komitəsinin 42-ci sessiyasında qəbul edilmiş qərara əsasən, 43-cü sessiya 2019-cu il iyunun 30-dan iyulun 10-dək Bakı şəhərində keçiriləcək.
Azərbaycanın qədim diyarlarından, mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şəki öz əsrarəngliyi, qədimliyi, sənətkarlığı ilə nəinki bölgəmiz, eləcə də bütün dünya üçün maraq doğurur. Onu da vurğulayaq ki, orta əsrlər dövründən miras qalan Şəki Xan Sarayı dünən də, bu gün də dünya turistlərinin, mədəniyyətə, tarixi irsə böyük əhəmiyyət verən insanların diqqət mərkəzində olub.
Şəki Xan Sarayının UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına salınması ilə bağlı Azərbaycanın apardığı işin əhəmiyyətli olduğunu deyən MİRAS-Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, arxeoloq, mədəni irs üzrə mütəxəssis Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirdi ki, “Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi” adlı nominasiyanın müzakirə edilməsi mühüm haldır. O hesab edir ki, Şəki Xan Sarayı sözügedən nominasiya üzrə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında öz layiqli yerini tutacaq.
F.Xəlilli onu da bildirdi ki, Şəkinin tarixi orta əsrlərdən deyil, daha qədimlərdən götürülməlidir. O hesab edir ki, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına Şəki abidələrinin hamısı salınmalıdır. Alimin sözlərinə görə, Şəkinin mərkəzi yerləri arxeoloqlar, mütəxəssislər tərəfindən öyrənilsə də, hələ də ətraf yerlərində öyrənilməsi gərəkli olan məkanlar var: “Bu prosesdən xəbərim var və uzun müddətdir bu istiqamətdə işlər aparılır. Burada söhbət təkcə Şəki Xan Sarayından getmir. Yəni təkcə Xan Sarayı UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi üçün yetərli deyil. Bura Şəkiətrafı abidələr də daxil edilməlidir. Şəkidəki abidələrin əksəriyyəti, Şəki Xan Sarayının ətrafı hələ lazımi səviyyədə öyrənilməyib. Bizim ancaq yerüstü memarlıq abidələrindən xəbərimiz var. Halbuki, orada daha qədim dövrlərə aid abidələr var. Hazırda Azərbaycanın UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında İçərişəhər memarlıq kompleksi və Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu yer alıb. Şəki Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzinin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi çox müsbət hal olardı. Ümid edirəm ki, bu iş reallaşacaq. Düşünürəm ki, bura Şəki Karvansarası da daxil ediləcək. Onu da deyim ki, 2007-ci ildən bəri bizim heç bir maddi-mədəni irsimiz UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni İrs Siyahısına daxil edilməyib. Belə demək mümkünsə, bu iş bir qədər dondurulmuş vəziyyətdə idi. Ancaq indi Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzinin bu quruma daxil edilməsi üçün işlərin başlaması, həyata keçirilməsi bu sahədə canlanma yaranmasına səbəb olub. Bu məsələnin gündəmə gətirilməsi, yüksək səviyyədə müzakirəyə çıxarılmasının özü əhəmiyyətli bir işdir. İnanıram ki, Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzidə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında yer ala biləcək. Çünki bu işlə məşğul olan qrup peşəkarlardır və bu məsələni ətraflı şəkildə öyrəniblər və təqdim edə biliblər. Onlar bu işin əhəmiyyətini göstərə biləcək gücdədirlər”.
F.Xəlilli, həmçinin, qeyd etdi ki, bütövlükdə Naxçıvanın Səlcuq dövrü abidələrinin, eləcə də Şamaxının, Qəbələnin, Bərdənin və digər qədim şəhərlərimizin də memarlıq, maddi-mədəni irs nümunələrinin UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni İrs Siyahısına daxil edilməsi böyük zərurətə çevrilib. Alim hesab edir ki, Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında yer aldıqdan sonra müvafiq qurumlar sözügedən şəhərlərimizin abidələrinin də burada yer almasına çalışacaqlar. Onun bildirdiyinə görə, abidələrimizin bu siyahıda yer alması ölkəmizə daha çox turist gəlməsinə böyük şərait yaradacaq.
“Şəki son orta əsr şəhəri kimi görünür, ancaq əslində isə o mütəxəssislər Şəkini olduğu kimi, yəni qədim tarixi ilə göstərmək gücündədirlər. Şəki çox qədim tarixə malik bir şəhərdir. Çox arzu edərdim ki, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında Naxçıvanın Səlcuq dövrü abidələri ayrıca təmsil olunsun. Daşlaşmış yaddaşımız olan Şamaxı şəhərinin də bura daxil edilməsi müsbət hal olardı. Özünün Torpaq qalası, Nüşabə qalası və digər abidələri ilə tanınan Bərdənin, Qafqaz Albaniyası dövrü və ondan sonrakı dönəmlərin şəhər mədəniyyətini özündə ehtiva edən Qəbələnin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında yer alması vacibdir” - deyə bildirən F.Xəlilli hesab edir ki, biz hazırda işğal altında olan Azıx mağarasının, birmənalı olaraq, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına salınmasına çalışmalıyıq. Ümumdünya İrsinə daha çox abidələrimizi salmalı olduğumuzu deyən F.Xəlilli hesab edir ki, çox zaman ölkələrə gələn turistlər həmin ölkələrin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında olan abidələrinə baxıb gəlirlər. Azərbaycanda bəşər əhəmiyyətli abidələrin olduğunu bir daha vurğulayan F.Xəlillinin fikrincə, bu istiqamətdə işlər daha intensiv xarakter almalıdır.
İradə SARIYEVA
