Tariximizin köksündə 30 ildir qanayan Xocalı soyqırımı adlı bir yara var ki, o yaranı təkcə özümüzün sarımağı, oxşamağı kifayət etmir, bütün dünya o yaranı öz yarası bilib sarımağa tələsməlidir. 30 ildir biz buna nail ola bilməmişik. İndiyə qədər Xocalı soyqırımı barədə nə bir urvatlı bədii əsər yazılıb, nə də bir film çəkilib.
Xocalı soyqırımı barədə bədii film niyə çəkilmir? Bu mövzuda bədii filmlər çəkilməsinə kim və nə mane olur, Xocalı mövzusunun qarşısına çəpər çəkənlər kimlərdir?
Doğrudur, bu mövzuda sənədli filmlər var, amma bədii film yoxdur. 30 illik bir müddətdə Xocalının filmi çəkilmədi. Hazırda “Azərbaycanfilm” Kinostudiyasının direktoru da dəyişib. Bəlkə kinostudiyanın yeni rəhbərliyi bu filmi çəkməyə maraq göstərər. İndiyə qədər Mədəniyyət Nazirliyi də, kinostudiya da “pul yoxdur”, “maraqlı ssenari yoxdur” deyib bəhanə ilə yaxalarını kənara çəkiblər. Nəticədə ortada sənədli filmlərdən başqa heç nə yoxdur. O sənədli filmlər də ancaq faciənin ildönümündən- ildönümünə üzə çıxarılır, qalan vaxtlarda isə qeybə çəkilir.
Mövzu ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyinə sorğu göndərdik və sorğumuzun cavabı hələ gəlmədiyi üçün sualımızı kinoşünasa və tarixçiyə yönəltdik. Təbii, nazirliyin cavabı gələn kimi onu da işıqlandıracağıq, bütün hallarda rəsmi məlumat önəmlidir.
Hafiz Cabbarov: “Xocalı soyqırımı ilə bağlı film çəkilişlərinə əlaqədar qurumlar, kino şirkətləri ciddi yanaşmalıdır...”
Tarixçi Hafiz Cabbarov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, indiyə qədər bu mövzuda səsimizi dünyaya çatdıran filmlərin çəkilməməsi təəssüf doğurur. “Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra, çox təəssüflər olsun ki, kino və teatr sahəsində vəziyyət üzrəkaçan olmadı. Belə demək mümkünsə, teatr və kino tənəzzül dövrünü yaşayır. Xüsusən də tarixi filmlərin çəkilməsi baxımından bu tənəzzül daha dərindir. O ki qaldı Xocalı barədə film çəkilməməsinə, haqlısınız, bu barədə sanballı bir bədii filmimiz yoxdur. Düzdür, “Fəryad” filmi Xocalı soyqırımı, ümumiyyətlə Qarabağ müharibəsi ilə bağlı çəkilən səviyyəli bir bədii filmdir. Burada rəhmətlik Ceyhun Mirzəyevin həm rejissor, həm də baş rolun ifaçısı kimi əməyini görmüşük, bu film doğrudan da çox təsirlidir. “Fəryad” filmi çəkilərkən Azərbaycanın iqtisadi gücü də o qədər yox idi. Amma o dövrdə aktyor və rejissor nəslinin parlaq nümayəndələri vardı. Məsələn, Ceyhun Mirzəyev, Məlik Dadaşov və digər aktyorlarımızın obrazları unudulmazdır. “Fəryad” filmi Xocalı soyqırımı ilə bağlı ən yaxşı filmdir. Ancaq çox təəssüf ki, “Fəryad” Xocalı soyqırımı ilə bağlı cəmiyyətin tanıdığı yeganə filmdir. Bu film çətin şəraitdə çəkilib və xalqın yadında qalıb. Amma keçən müddət ərazində Xocalı soyqırımı ilə bağlı bədii film çəkilməməsi mənfi haldır. Nəzərə alsaq ki, son beş-altı ildir Azərbaycan kanalları lüzumsuz, heç bir tərbiyəvi əhəmiyyəti olmayan seriallarla doludur. Bu seriallar çox aşağı səviyyəli məişət məsələlərini, küçə danışıq jarqonlarını təbliğ etməklə məşğuldur. Ancaq çox təəssüf ki, çox aktual məsələlərlə, milli-mənəvi dəyərlərlə, tariximizlə, qan yaddaşımızla, Qarabağ müharibəsi, Xocalı soyqırımı ilə bağlı filmlər çəkilməyib. Hesab edirəm ki, bu məsələyə ciddi yanaşılmalıdır. Bununla bağlı həm dövlət, həm də özəl sektorda ciddi işlər görülməlidir. Kinematoqrafiya tarixi həqiqətlərin çatdırılmasında mühüm rol oynayır. 30 il bundan əvvəl törədilən Xocalı soyqırımının, xüsusilə də gənc nəslə, o cümlədən də beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması üçün kinematoqrafiya ciddi işləməlidir”. H.Cabbarovun sözlərinə görə, 30 il bundan əvvəl törədilən Xocalı soyqırımı barədə xarici kino şirkətlərini cəlb etməklə film çəkmək tam mümkündür: “Xocalı soyqırımı ilə bağlı film çəkilişlərinə əlaqədar qurumlar, kino şirkətləri ciddi yanaşmalıdır və nəhayət mükəmməl bir film ortaya çıxarılmalıdır. Bu gün xarici kino şirkətləri ilə bu mövzuda film çəkməyin yollarını arayıb tapmalıyıq, daha çox isə qardaş Türkiyənin bu istiqamətdəki təcrübəsindən yararlanmalıyıq. Biz qardaş Türkiyə kinematoqafları ilə birgə də Xocalı soyqırımının mahiyyətini beynəlxalq ictimaiyyətə çatıracaq səviyyədə film çəkib ortaya qoya bilərik” - deyə H.Cabbarov qeyd etdi.
Sevda Sultanova: “... Mədəniyyət Nazirliyinin kino şöbəsinin sabiq rəhbərliyinin məsuliyyətsizliyidir”
Kinotənqidçi Sevda Sultanovanın da mövzuya münasibətini öyrəndik. S.Sultanova bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu çox aktual mövzudur. “Hər dəfə Xocalı soyqırımının ildönümü yetişəndə, müxtəlif təhsil müəssisələri, təşkilatlar nümayiş etdirmək üçün Xocalı hadisələrinin əks olunduğu bədii film soraqlayırlar. Dərin təəssüf hissilə deyirəm: Xocalı faciəsi haqda ötən 30 ildə bir keyfiyyətli, sənət meyarlarına cavab verən tammetrajlı bədii film istehsal olunmayıb. Sözügedən mövzuda sənədli kinoda uğurlu nümunələr (“Günəşin batdığı yer” - rejissor Elşən Zeynallı, “Sonsuz dəhliz”-rejissor Andreas Brokas, “Xocalı soyqırımı” rejissor Mehriban Ələkbərzadə və s) olsa da, bədii kinoda indiyədək keyfiyyətli əsər ortaya çıxarılmayıb.
Söhbət Xocalı soyqırımının hansısa filmdə fraqmentar şəkildə əksindən getmir təbii ki... Halbuki, Xocalı faciəsinin bədii ekran çərçivəsində həlli üçün material da, mövzu da, qəhrəmanlar da, universal, təsirli vəziyyət və hekayələr də var.
Ötən illər ərzində nazirliyin dəstəyi ilə bu mövzuda 2007-ci ildə “Biz qaydıacağıq” (rejissor Elxan Qasımov, ssenarist Natiq Rəsulzadə) bədii filmi çəkilib ki, onun qəhrəmanı Xocalı hadisələrində doğmalarını itirən Zakirdir (Pərviz İbrahimli). O, muğam dərsləri alır, müsabiqədə qalib olur, amma sonda birinci yerdən imtina edərək Hərbi Akademiyaya oxumağa gedir. Əksər müharibə filmlərimizdə olduğu kimi, bu hekayənin də əsasını pafos təşkil eləyir, müəllif yanaşması əsasən fakt səviyyəsindən o yana getmir...
…Vahid Mustafayev də 2012-ci ildə lentə aldığı “Xoca” filmində sənədli materialları kino dilinə çevirməyib, ona görə də Xocalı ağrısını hiss etdirə bilməyib. Sənədli kadrların, fotofaktların müəyyən bədii elementlərlə illüstrasiyası kimi çəkilən “Xoca” soyqırımla bağlı ən azı emosional, fikir yenilənməsi yaratmır... Xocalı faciəsi haqda uğurlu tammetrajlı bədii filmin yoxluğu Mədəniyyət Nazirliyinin kino (indiki audiovizual və interaktiv media şöbəsi-S.S) şöbəsinin yeni rəhbərliyindən çox, sabiq rəhbərliyin məsuliyyətsizliyidir. Amma bütün hallarda Xocalı soyqırımının 30-cu ildönümü günündə yeni bir filmin premyerası baş tutmalıydı” - deyə S.Sultanova qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
