“...Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən hal-hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müvafiq monitorinq aparılır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə qədim Alban irsinə gəldikdə, qeyd etmək lazımdır ki, bu irsin tədqiqi ilə bağlı işçi qrup təsis edilmişdir. İşçi qrupa həm yerli, həm də xarici ekspertlər cəlb olunub və yerində təhlükəsizlik vəziyyəti imkan verəcəyi təqdirdə, işçi qrupun üzvləri bu xristian irsinin monitorinqini həyata keçirib onu tədqiq edəcəklər. Saxtakarlıq aşkar ediləcəyi təqdirdə, beynəlxalq ekspertlərin iştirakı ilə bu pozuntular sənədləşdirilərək beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim ediləcəkdir. Xatırlatmaq istərdik ki, tarixi-mədəni irs üzərində dəyişikliklər edilməsi və onun mənşəyinin dəyişdirilməsi 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının müddəalarına ziddir”. Bu fikirlər Mədəniyyət Nazirliyinin yaydığı bəyanatda əks olunub.
Alban abidələrinin tədqiqinə xarici ekspertlərin də cəlb edilməsi bizə hansı üstünlüyü qazandıracaq? Xaricilərin bu prosesdə iştirakının əhəmiyyəti nədir?
“Alban irsinin araşdırılmasında xarici mütəxəssislərin iştirakı hansı anlamdadır?”
Məsələyə Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunun Albanşünaslıq Elmi Mərkəzinin Qafqaz Albaniyasının Memarlıq Abidələri və Mənəvi İrsinin tədqiqi setkorunun müdiri, aparıcı elmi işçi, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Natiq Alışovun münasibətini öyrəndik. İlk növbədə ermənilərin Cənubi Qafqaza köçürülməsi tarixinə nəzər salan N.Alışov bildirdi ki, bu proses XIX əsrdə baş verib: “Qeyd edim ki, Cənubi Qafqaza ermənilərin kütləvi köçürülməsi 1828-ci ildə Çar Rusiyasının farslarla Türkmənçay, 1829-cu ildə Osmanlı ilə Ədirnə müqavilələrinin müvafiq maddələrində öz əksini tapıb. Çar Rusiyasının köçürmə siyasəti nəticəsində bu regionda süni şəkildə artırılan ermənilər üçün XIX əsrin birinci yarısında Kiçik Qafqazda Erməni vilayəti və XX əsrdə erməni dövləti yaradıldı. Yaradılmış bu dövlətin dərin tarixi kökə malik olmasının əsaslandırılması istiqamətində atılmış birinci addım Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılmasında 1836-cı ilə kimi fəaliyyət göstərmiş Alban apostol kilsəsinin yeparxiyaya çevirilməsi ilə atıldı. Qaraqoyunlu hökmdarı Cahan şahın 1441-ci ildə Cənubi Qafqazda fəaliyyətinə icazə verdiyi Eçmiədzin kilsəsinin yeparxiyasına çevrilmiş Alban Apostol kilsənə məxsus əmlakı tamamilə ermənilərin nəzərətinə keçdi. XX əsrin əvvəllərinə kimi din-dövlət idarəçiliyinin birlikdə fəaliyyətinə nəzər yetirdikdə Alban apostol kilsəsinin də Qafqaz Albaniyası dövlətçilik ənənəsini alban məlikliklər vasitəsilə 1836-cı ilə qədər qoruyub saxlaya bildiyi açıq-aydın görünür. Dövlətçilik ənənəsini və arxiv materiallarını özündə qoruyub saxlayan bütün materiallar 1836-cı ildən erməni qəsibkarları tərəfindən məqsədyönlü şəkildə mütəmadi olaraq məhv edilib”.
N.Alışovun sözlərinə görə, Cənubi Qafqazda məskunlaşan ermənilər Kiçik Qafqaz silsiləsinin şərq ətəkləri və düzənliklərinin “Böyük Ermənistanın” şərq hissəsinə aid olması ilə bağlı saxta tarixi kitablar, xəritələr tərtib edərək dünya ictimaətini aldatmaqdadır.
“Bildiyimiz kimi, 30 ilə yaxın işğal altında qalan Qarabağ ərazisi Azərbaycan ordusunun hərbi əməliyyatı ilə 44 gün müddətində düşməndən təmizləndi. İşğal altında olan Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər, Xocavənd, Ağdam və Şuşada yaşayış evləri və qəbirstanlıqlar yerlə-yeksan edilib. İşğal dövründə ermənilərin apardığı əsas istiqamət Alban irsinə sahiblənmək məqsədi daşıyıb. İşğal dövründə ermənilər Xudavəng, Gəncəsər, Amaras, Ağoğlan və s. alban xristian abidələrində qeyri-qanuni arxeoloji tədqiqatlar apararaq bərpa-konservasiya işləri görüblər.
Mədəniyyət Naziriliyi tərəfindən işçi qrupun yaradılması və işçi qrupa yerli mütəxisslərlə yanaşı, xarici mütəxəssislərin də cəlb edilməsi barədə biz AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunun “Albanşünaslıq” Elmi Mərkəzi olaraq mətbuatdan məlumat əldə etmişik. Xarici mütəxəssislərin buraya dəvət edilməsi anlaşılan deyil. Biz ölkə prezidenti səviyyəsində İrəvanın, Zəngəzurun, Göycənin, Dərələyəzin tarixi Azərbaycan torpaqları olduğunu qeyd edib, bunun tarixi sənəd və arxivlərdə mövcud olduğunu ifadə etmişik. Onda Azərbaycanın dərinliyində yerləşən Alban irsinin araşdırılmasında xarici mütəxəssislərin iştirakı hansı anlamdadır? Biz xristian abidələrini Qafqaz Albaniyasın irsi hesab ediriksə xarici mütəxəssislərin fəaliyyəti nədən ibarət olacaq? Ermənilər bugünə kimi işğaldan azad olunan ərazilərdə mövcud olan xristian abidələrinin erməni irsi kim təbliğat və təşviqatını davam etdirmişlər. Dəvət olunan xarici mütəxəssislərin verəcəyi rəyin nədən ibarət olacağı qaranlıq olaraq qalır. Təklif edirəm ki, azərbaycanlı mütəxəssislərin iştirakı ilə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə mövcud olan alban xristian abidələrinə baxş keçirilsin, 30 ildən artıq müddətdə abidələr üzərində aparılan saxtalaşdırma faktları arxiv fotoşəkillərilə müqayisə edilsin, bu haqda geniş hesabat hazırlanaraq dünya ictimaiətinə tədqim edilsin. Əks təqdirdə, “Boğulan saman çöpündən tutar” prinsipi ilə yaşayan ermənilər “ərazi sizin, irs bizim” konsepsiyasını irəli sürərək xaricdən dəvət olunan mütəxəssislərin dili ilə öz istəklərini birbaşa ifadə etməyə şərait əldə etmiş olacaqlar.
Təklif edirəm ki, sırf AMEA-nın müvafiq Elmi-Tədqiqat müəssisələrinin bazasında təmsil olunan mütəxəssislərdən ibarət işçi qrup yaradılaraq Qarabağda yerləşən Alban abidələrində ilkin tədqiqatlara başlanılsın” - deyə N.Alışov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
