Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra hər zaman gündəmdə olan məsələlərdən biri tarixin müxtəlif dövrlərində qarət edilərək Azərbaycandan başqa ölkələrə aparılan maddi-mədəni irs nümunələrini geri qaytarılması məsələsi olub. Təəssüf ki, indiyə qədər biz özümüzə aid maddi irs nümunələrini, eksponatları, qədim əlyazmaları, arxv sənədlərini və sair geri qaytara bilməmişik.
Uzun illərdir ki, Helat monastırında saxlanılan məşhur Gəncə qapılarının geri alınması üçün ictimai kampaniya həyata keçirilir. Artıq deyəsən problem dövlət səviyyəsində öz həllini tapmaqdadır. Mədəniyyət Nazirliyindən mətbuata verilən məlumata görə, Gəncə qapılarının Gürcüstandan Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı danışıqlar aparılır. Bu barədə mədəniyyət naziri Anar Kərimov “Gürcüstanla Azərbaycan arasında həm hökumətlərarası komissiya var və Azərbaycan tərəfinin təşəbbüsü ilə Gəncə qapılarının Gürcüstandan ölkəmizə qaytarılması məsələsi gündəliyə salınıb” - deyə bildirib.
Qeyd etdiyimiz kimi indiyədək Azərbaycan xaricdən özünə aid olan hec bir maddi irs nümunəsini bilməyib. Bu gün isə Gəncə qapılarının qaytarılması məsələsi rəsmi şəkildə səsləndirilir. Gəncə qapıları qaytarılarsa, bu başqa maddi-mədəniyyət nümunələrimizin qaytarılması üçün president ola bilərmi?
Qeyd edək ki, 1139-cu ildə sentyabrın 30-da, Gəncədə baş vermiş 9 ballıq güclü zəlzələdən (zəlzələ zamanı Gəncə şəhəri dağılmış, çox sayda insan həlak olmuş və Kəpəz dağının bir hissəsi uçaraq Ağsu çayının qabağını kəsmiş və təbii gözəlliyi ilə fərqlənən Göy-Göl gölü yaranmışdır) istifadə edərək şəhərə qarət məqsədi ilə hücum etmiş I Demetrenin başçılıq etdiyi gürcülər Gəncə qapısını qənimət kimi Gürcüstana aparıblar. Hazırda Gəncə qapılarının bir tayı Gürcüstanın Kutaisi rayonunun Helat (Gelati) monastrında saxlanılır. Helat monastrının cənub hasarına (IV Davidin qəbri qarşısındakı divara) bərkidilmişdir.
“Ümid edirəm ki, danışıqlar, cəhdlər öz müsbət bəhrəsini verəcək”
Tarixçi-etnoqraf Ənvər Çingizoğlu bizimlə söhbətində bildirdi ki, dünyanın çox yerində Azərbaycandan qarət olunaraq aparılan maddi irs nümunələri var və onlar bizim tariximizin bir parçasıdır: “Gəncə qapıları da, xarici kitabxanalarda, muzeylərdə saxlanılan əlyazmalar da, xalçalar da, başqa maddi-mədəni irs nümunələri də Azərbaycan tarixinin ayrılmaz hissəsidir. Bu gün dünyanın elə bir muzeyi, kitabxanası, arxivi, şəxsi kolleksiyası çətin tapılar ki, orada Azərbaycan irsi olmasın. Bizim Gürcüstan muzeylərində də çoxlu madi irs nümunələri var. Səhv etmirəmsə, Tbilisi şəhərinin mərkəzində yerləşən Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyində İrəvanın məşhur Sərdar sarayının eksponatları saxlanılır. Demək istəyirəm ki, Azərbaycana aid eksponatlar dünyanın əksər muzeylərinin ekspozisiyasında yer alır. Gəncə qapılarına gəlincə, bu, Helat monastrında saxlanılır. Azərbaycan ictimaiyyəti, ziyalıları, tarixçiləri hər zaman hesab edib ki, Gəncə qapıları Gürcüstandan geri alınmalıdır. İndi dövlətlərarası komissiyada bu məsələyə baxılacaq. Gəncə qapılarının qaytarılması bizim üçün çox mühümdür. Ümid edirəm ki, danışıqlar, cəhdlər öz müsbət bəhrəsini verəcək və Gəncə qapıları qaytarılacaq. Gəncə qapılarının qaytarılması ilə bağlı edilən rəsmi təşəbbüs yeni presidentlər yaradacaq. Bu mümkündür. Mənə elə gəlir ki, Gürcüstanən müvafiq orqanları Azərbaycanın müraciətinə müsbət yanaşmalıdır. Azərbaycanla Gürcüstan dost ölkədir, mehriban qonşuluq əlaqələrinə malikdirlər. Hesab edirəm ki, əgər Gəncə qapılarını qaytara bilsək, buna istinad edərək başqa ölkələrdəki irs nümunələrimizi qaytara bilərik. Bu çox vacibdir. Gürcüstan dövlətinin Azərbaycanın müraciətinə müsbət cavab verməsi çox yaxşı olardı” - deyə bildirən Ə.Çingizoğlu hesab edir ki, Mədəniyyət Nazirliyinin başlatdığı bu proses çox müsbətdir və davamlı xarakter alarsa nəticəsi bizim xeyrimizə olacaq.
Qeyd edək ki, bir çox ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanda rəsmi səviyyədə dünya muzeylərində, başqa – başqa ölkələrdə olan maddi-mədəni irs nümunələrinin kataloqları hazırlanmalı, həm elektron, həm də çap variantında təqdim edilməlidir ki, xarici ölkələrdəki səfirliklərimiz, diaspor təşkilatları da bundan istifadə etsinlər.
İradə SARIYEVA
