Çar Rusiyası və Qacarlar dövləti arasında bağlanan, Azərbaycan ərazilərini ikiyə bölən bədnam Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən sonra biz yalnız ərazilərimizi itirmədik, eyni zamanda da mədəniyyətimizə, mədəni irsimizə böyük zərbə dəydi. Kitabxanalarımız dağıdıldı, talandı, maddi-mədəni irsimiz Rusiyaya daşındı.
Azərbaycanın Güneyindən və Qüzeyindən daşınıb aparılan mədəni isr nümunələri hazırda Rusiyanın ən müxtəlif profilli muzeylərində sərgilənir. Türkmənçay muqaviləsindən sonra Ərdəbildəki Şeyx Səfi (Şeyx Səfiyyədin) kitabxanasının taleyinə də acılar yazılıb, bu möhtəşəm kitabxana qarət olunaraq Rusiyaya aparılıb. Bu kitabxanada bizim tariximizlə, ədəbiyytaımızla və sair bağlı cox nadir əlyazmalar olub. Bu gün belə qənaətlər var ki, biz bu kitabxananin qaytarılması üçün rəsmən Rusiyaya muraciət etməliyik. Eyni zamanda Cənubi Azərbaycan ərazisində elmi-tədqiqat işləri aparmağımız üçün bizim alimlərə şərait yaratması üçün İrana müraciət etməliyik.
Mübariz Ağalarlı: “Şeyx Səfiyyəddin kitabxanası bugünə qədər də Rusiyada gizlədilir”
AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti Mübariz Ağalarlının sözlərinə görə, yeni dövrdə tarixşünaslığımızın qarşısında böyük vəzifələr durur. Oğurlanaraq Rusiyaya aparılan Şeyx Səfi kitabxanası ilə bağlı məsələni tez-tez işıqlandıran və bu kitabxananı ölkəmizə qaytarmağa nail olmağımızı istəyən M.Ağalarlı deyir ki, Şeyx Səfi kitabxanasında bizim neçə əsrlik tariximiz gizlənib. Tarixçinin sözlərinə görə, bütün hallarda o kitabxananın taleyi ilə ciddi maraqlanmaq lazımdır. “…Hesab edirəm ki, Azərbaycan türklərinin, ümumiyyətlə türklərin Ön Asiyada mövcudluğu, buranın yerli əhalisi olması ilə bağlı xüsusilə də Cənubi Azərbaycanda çox ciddi şəkildə elmi tədiqiqatlar aparılmalıdır. Təbii ki, İran İslam Respublikasının höküməti şərait yaratmalıdır istər dünya miqyaslı arexoloqlar, tarixçilər, istərsə də Azərbaycanın arxeoloqları, tarixçiləri Cənubi Azərbaycan ərazisində tədqiqatlar aparsın. Buna İran dövləti imkan yaratmalıdır. Təəssüflər olsun ki, İran dövləti Cənubi Azərbaycanda beynəlxalq səviyyədə tədqiqatların aparılmasına imkan yaratmır. Bu da qeyd olunan elmi problemlərin həllinə imkan vermir…Amma orada ciddi tədqiqatlar aparılması üçün İran dövlətinə müraciət olunmalıdır. İkinci bir məsələ, çox təəssüflər olsun ki, hazırda Azərbaycanın əlində özünün yaşı əsrlərə söykənən kitabxanası yoxdur, demək olar ki, əlyazmaları yox səviyyəsindədir. Bilirsiz ki, 1828-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil şəhəri işğal edilərkən Şeyx Səfiyyədin kitabxanasından çoxsaylı, minlərlə qiymətli əlyazma qarət edilərək, oğurlanaraq Rusiyaya aparılıb. Şeyx Səfiyyəddin kitabxanası bugünə qədər də Rusiyada gizlədilir. Demək olar ki, dünya və Azərbaycan tarixçiləri o kitabxananın kitablarından istifadə edə bilmirlər. Hesab edirəm ki, bu məsələ də Rusiya dövləti qarşısında qaldırılmalıdır, ən azından Ərdəbil kitabxanasına aid olan və Rusiyada gizlədilən əlyazmalardan istifadəsinə imkan yaradılmalıdır. Digər bir tərəfdən, bilirsiz ki, bizim islama qədərki tariximiz ermənilər tərəfindən oğurlanaraq Matenadaranda saxlanılır. Azərbaycanın qədim dövr, islama qədərki tarixi, xristianlıq dönəmi tarixi də həmin o Matenadaranda gizlədilir. Bütün bunlarla bağlı beynəlxalq səviyyədə məsələ qaldırmaq lazımdır və ermənilərdən Matenadaranda gizlədilən əlyazmalarımızdan istifadə etməyimiz üçün şərait yaratmasını tələb etməliyik. Fikrimcə, qeyd etdiyim bu məsələlər, Rusiyada gizlədilən Ərdəbil kitabxanasının əlyazmaları, Matenadaranda gizlədilən əlyazmalarımız əldə olunduğu təqdirdə biz çox şeyə nail olacağıq”-deyə M.Ağalarlı qeyd etdi.
Məhərrəm Zülfüqarlı: “Qriboyedov Ərdəbilə gələrkən oradakı məşhur kitabxanadan çox qiymətli əlyazmaları, Abbas Mirzənin taxtını və digər qiymətli əşyaları götürüb Peterburqa göndərdi”
AVCİYA-nın vitse-prezidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlının sözlərinə görə, qeyd edilən bu problem Türkmənçay müqaviləsindən sonra Qriboyedovun İrana Rusiya səfiri təyin edilməsi ilə başlayıb. “Bilirsiz ki, Qriboyedov sırf ermənipərəst bir adam olub, Tiflisdə yaşayarkən ətrafındakıların əksəriyyəti ermənilər olub. Ona görə də ermənilərin bura köçürülməsində, Azərbaycanın qənimətlərinin Rusiyaya daşınmasında “böyük rol”u olan şəxsdir. Düzdü, ruslar onu yazıçı, demokratların dostu kimi qiymətləndirsə də, Azərbaycana qarşı çox qəddar, iyrənc bir siyasətin başında duranlardan biri olub. O, səfir təyin olunandan sonra Tehrana gedərkən Cənubi Azərbaycan ərazisindən keçirdi və hər bir kənddə xristian ovuna çıxmışdı. Yəni hansı evdə xristian varsa, əvvəl xristian olub azərbaycanlıya ərə gəlib müsəlmanlığı qəbul edənləri zorla alıb aparırdı ki, sizi bura zorla gətiriblər, biz sizi xilas edirik. Məsələn, Ərdəbildə islamı qəbul edən və ailəsi, övladı olan bir alban qadını zorla ailəsindən alırdı ki, səni bura zorla gətiriblər. Halbuki, albanların təriqəti ilə provaslavın təriqətləri tamam başqa idi. O belə bir iyrənc siyasət aparıdı. Qriboyedov Ərdəbilə gələrkən oradakı məşhur kitabxanadan çox qiymətli əlyazmaları, Abbas Mirzənin taxtını və digər qiymətli əşyaları götürüb Peterburqa göndərdi. İndi də həmin əlyazmalar, həmin qiymətli əşyalar Ermitaj muzeyində saxlanılır… Amma təsəlliverici bir hal var, o da ondan ibarətdir ki, bu əlyazmalar, kitablar Peterburqa göndərilərkən Abbasqulu ağa Bakıxanov onları siyahıya aldı və kataloqunu çıxardı. Biz indi o sənəd əsasında deyə bilirik ki, hansı nümunələr Azərbaycandan oğurlanaraq Rusiyaya aparılıb. İndi soruşula bilər ki, biz onları geri qaytara bilərimi? Azərbaycanın sərvətləri təkcə Rusiyada, onun Ermitaj və digər muzeylərində deyil, London muzeylərində də var. Gəncə qapılarının bir tayı hələ də Gürcüstanda, Rustavi yaxınlığındakı “Gelati” monastrında qalmaqdadır. Eləcə də başqa muzeylərdə Azərbaycan sərvətləri saxlanılmaqdadır. Azərbaycan bu barədə hələ heç bir iddia qaldırmayıb. Mən də olan məlumata görə, Azərbaycan bu məsələ ilə bağlı heç bir tədirli tədbirlər həyata keçirmir. Ola bilər buna beynəlxalq münasibətlərdəki hansısa boşluqlar mane olur, amma heç olmasa bunun təbliğinə fakir vermək lazımdı ki, gələcəkdə nəsə əldə etmək mümkün olsun”- deyə M.Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
