30 yaşlı müstəqil Azərbaycan dövləti 44 günlük Vətən müharibəsində zəfər qazandıqdan sonra azad edilmiş ərazilərdə tikinti, quruculuq-bərpa işlərinə start verildi. Bu gün azad ərazilərdə böyük ölçüdə yenidənqurma və bərpa işləri həyata keçirilir.
Burada görülən ən mühüm işlərdən biri Ermənistanın vandalizminə məruz qalan abidələrin əsaslı şəkildə bərpasıdır ki, tarix-mədəniyyət, memarlıq abidələrinin bərpasına başlanılıb. Artıq bir neçə aydır ki, bu proses gedir və xeyli işlər də görülüb. Məlum olduğu kimi azad edilən ərazilərdə abidələrin bərpasına xarici ölkələr də cəlb edilib və onların mütəxəssisləri də bizim mütəxəssislərlə yanaşı bu sahədə çalışırlar. Rəsmi məlumatlara görə, azad edilən ərazilərimizdəki abidələrin hazırda bərpa prosesinə Avstriya, Böyük Britaniya, Bolqarıstan, İtaliya, Latviya, Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan və digər ölkələrdən mütəxəssislər cəlb edilib. Bu ölkələrin mütəxəssisləri də Azərbaycan mütəxəssisləri ilə birgə erməni vandalizminə məruz qalan abidələrimizi bərpa edir. Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində abidələrin bərpa prosesinə əcnəbi mütəxəssislərin də cəlb edilməsi bizə imkan verəcək ki, erməni vandalizmini dünyada daha ətraflı şəkildə tanıdaq. Bu ölkələrin mütəxəssisləri də erməni vəhşiliyinin ifşasında mühüm rol oynayır. Onlar bərpa prosesində aydın görürlər ki, ermənilər həm xristian, həm də müsəlman abidələrinin başına hansı oyunlar açıblar.
“Bərpa işləri dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün abidələri əhatə edir”
Məlum olduğu kimi, dekabrın 13-də Heydər Əliyev Mərkəzində “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə mədəni irs abidələrinin bərpası üzrə layihələr: hədəflər, çağırışlar, xüsusiyyətlər, perspektivlər” mövzusunda” dəyirmi masa keçirilib.
Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Anar Ələkbərov sözügedən dəyirmi masada çıxış edərkən bildirib ki, Birinci vitse-prezident, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva 2020-ci il dekabrın 8-də Fondun işğaldan azad edilən ərazilərdəki mədəni-dini abidələrin, məscidlərin bərpası üzrə layihəyə başladığını bəyan etdi. “Bununla da Heydər Əliyev Fondu tarixi bərpa işlərində dövlət tərəfindən həyata keçirilən layihələrə vətəndaş cəmiyyətinin üzvü kimi öz dəstəyini göstərir. Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın göstərişi ilə regionda icrasına başlanılan layihəyə yerli mütəxəssislərlə yanaşı, xarici ekspertlər də dəvət olunublar. Hazırda bərpa prosesinə Avstriya, Böyük Britaniya, Bolqarıstan, İtaliya, Latviya, Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan və digər ölkələrdən mütəxəssislər cəlb edilib. Heydər Əliyev Fondunun işğaldan azad olunan ərazilər üzrə layihəsinin icrası üçün xüsusi işçi qrupu yaradılıb və bərpa olunacaq abidələrin öyrənilməsi məqsədilə ilkin qiymətləndirmə aparılıb. Bərpa işləri dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün abidələri əhatə edir. Abidələrin yenidən qurulması zamanı onların ilkin, yəni autentik simasının pozulmaması prinsipi əsas götürülür. Bununla bağlı beynəlxalq təcrübə öyrənilir və abidələrin bərpası, konservasiyası və yenidən qurulması üzrə işlərdə, həmçinin mütərəqqi üsullar tətbiq edilir”.
“Qarabağdakı maddi-mədəni abidələr inanılmaz dağıntılara məruz qalıb”
Qeyd edildiyinə görə, Avstriyanın “Wehdorn Architekten” şirkətinin icraçı direktoru Manfred Vehdornun videomüraciəti olub və o, işğaldan azad olunan ərazilərdəki bərpa işlərinin kompleks şəkildə həyata keçirildiyini və bərpa işlərini bu bölgəyə yenidən həyatın qayıtması kimi səciyyələndirib.
“Uni Construction” şirkətinin bərpaçısı, italiyalı mütəxəssis Luigi Scrinzi bildirib ki, Qarabağdakı maddi-mədəni abidələr inanılmaz dağıntılara məruz qalıb. "Qarabağ" "böyük bağ", "yaşıllıqlarla zəngin olan abad məkan" deməkdir. Lakin bu məhfumlardan heç birinə Qarabağda rast gəlinmir. Bu gün Qarabağın yenidən dirçəldilməsi, həyata qaytarılması istiqamətində böyük işlər görülür. Bu yerlərin abadlaşdırılması həm də müqəddəs mahiyyət daşıyır.
“Dağıdılmış abidələrin bərpası istiqamətində böyük işlər görülür”
Ekspertlər qeyd edir ki, azad edilmiş ərazilərdə başlanılan bərpa işlərinə xarici şirkətlərin və mütəxəssislərin cəlb edilməsinin böyük əhəmiyyəti var və onlar Ermənistanın necə qaniçən, vəhşi, amansız bir ölkə olduğunu öz gözləri ilə görürlər. Heç şübhəsiz ki, onların şahidliyi və verdiyi rəylər beynəlxalq məhkəmələrdə Ermənistana qarşı danılmaz sübut rolunu oynayacaq. Məsələn, “Uni Construction” şirkətinin layihə rəhbəri, türkiyəli mütəxəssis Əli Ünlü Şuşadakı abidələrin Azərbaycan xalqı üçün çox böyük əhəmiyyətə malik mədəni irs olduğunu deyib. O, deyib ki, lakin bu irs işğalçılar tərəfindən, demək olar ki, tamamilə dağıdılıb: “Dağıdılmış abidələrin bərpası istiqamətində böyük işlər görülür. Bu işlər şəxsən Prezident İlham Əliyevin nəzarəti ilə aparılır. İşğaldan yenicə azad ediləndə Şuşadakı abidələrin dağıntılara məruz qaldığı müşahidə olunurdu. Aşağı Gövhər Ağa məscidinin həyətindəki mədrəsə də bu qəbildəndir. Bu kimi tarixi tikililərin bərpası son dərəcə həssaslıqla aparılır”.
Avstriyanın "PARTNER Consulting+Projects" şirkətinin bərpaçısı Roman Brugger Ağdam cümə məscidinin bərpa konsepsiyası barədə danışıb. Bildirilib ki, məscid Qarabağın tarixi baxımından çox önəmli abidədir. Aparılan işlərdə əsas məqsəd məscidin əvvəlki görüntüsünü özünə qaytarmaq və onu tarixi abidələr sırasına qazandırmaqdır. Erməni işğalı dövründə məscidin demək olar ki, bütün tarixi elementləri dəyişdirilib. Hazırda tikilinin əvvəlki tarixi görkəmini özünə qaytarmaq üçün işlər görülür.
Ermənistan tərəfindən vandalcasına dağıdılan Qarabağ abidələrinin bərpasınında yaxından iştirak edən şirkətlərin, onların rəhbərliyinin və təmsilçilərinin rəyləri, fikirləri çox diqqətçəkəndir. Azərbaycan xalqının dəyərlərinin, tarixi irsinin, mədəniyyət abidələrinin, xüsusən də məscid və kilsələrin beynəlxalq tərkibli bir heyət tərəfindən bərpa edilməsi bizim qarşımızda böyük imkanlar açır. Xarici mütəxəssislər görür ki, ermənilər Zəngilanda, Qubadlıda, Cəbrayılda məscidləri heyvanxanaya çevirib, Agdam məscidini darmadağın edib, Yuxarı Gövhər ağa məscidinin başına min bir oyun açıb onu farslaşdırıb, onda onlarda erməni xisləti haqqında aydın təsəvvür yaranır...
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
